18.10.2006
Werner Měškank, Chóśebuz
„Strelitzia reginae“ - Afriska kwětka ze serbskim mjenim
© Werner Měskank, 2006.
Wjelicny strus kšasnych strělicijow wita woglědarjow na dwórje historiskego doma w Orotawje na Kanariskej kupje Teneriffa. Cośo ceły wobraz wiźeś? How kliknuś!
Eksotiska wěcejbarwna kwětka mjenujo se „rajownicka“ (nimski: Paradiesvogelblume). Wěcej znata jo wóna snaź z mjenim słowjańskego póchada „Strelitzie“. Strelitzia (serbski grońmy „strělicija“) ma swóju staru domownju w pódpołdnjowej Africe. Wóttam jo se rozšyriła a słuša źinsa k nejwoblubowanjejšym suweniram z kupow Kanarow a Madeira. Tutón tekst eksistuje tež hornjoserbsce! Tu kliknyć!
Pěś družynow strělicije su znate, kótarež njasu łatyńske mjenja Strelitzia reginae, Strelitzia alba, Strelitzia caudata, Strelitzia juncea a Strelitzia nicolai. Ta nejwěcej znata Strelitzia reginae narosćo do dwěju metarjowu wusoko. Strelitzia nicolai, kótaraž kwiśo běło-módra, pak dojśpijo samo 8 do 10 metrow a mjenujo se togodla teke bomowa strělicija.
© Werner Měškank, 2006
Strělicije na nutśikownem dwórje starego młyna a něntejšneje kafejownje w Orotawje na kanariskej kupje Teneriffa.
Strělicija jo botaniska pśiswójźbna banany. Smy pśiwucone, až pśekasańce (insekty) kwětki wopłoźiju. Strěliciju pak nic. Wóna trjeba a pśiwabijo k wopłoźenju małke ptaški. Strělicija jo se perfektnje na to nastajiła: Gaž mjodowe ptaški (nimski: Honigvögel) pśilěśe a za słodkeju askrawe śamnožołte kosmicki. Nałpy a ptaški je raźi žeru a póstaraju se pśmězgu rostliny póžedaju, sedaju se wóni na módre kronowe łopjenka kwiśonki. Z gruźu to ptašacko kwiśonkowe łopjeńka rozdźělijo. Prošk kwětki wóstanjo pótom na nožkach a pjerkach ptaška wisecy. Gaž wón se pótom na pśiducu kwětku sednjo, pśenjaso pśi tom prošk a ju tak wopłoźijo. Pótom narosćone semješka strělicije maju jez to teke ned wó „wusew“ semješkow w cełej wokolnosći.
Strělicija njejo jano biologiski a optiski njewšedna kwětka. Wóna njaso rozmjej serbske mě. Dokradnje gronjone póchada mě z dawno wumrěteje pódwjacorno-słowjańskeje rěcy Łutykow a Obodritow. To su byli słowjańske susedy na pódpółnocy Serbow w źinsajšnej Mecklenburgsko-Pśedpómórskej. W słowje „Strelitzia“ štycy wóznam „stśělaś“ (schießen) resp. „stśělc“ (Schütze). We wšych drugich słowjańskich rěcach a narěcach namakajoš pódobne słowa, pśeto to jo wjelgin stare słowo. W pódzajtšnem źělu Nimskeje namakajomy do źinsajšnego radnu licbu městnych mjenjow (Ortsnamen) ze samsnym kórjenim, na pśikład Stralsund, Strelow, Strellin, Stralau, Neustrelitz a dalšne. Kak pak jo afriska kwětka dostała słowjańske mě?
Kralowka Charlotte von Großbritannien (1744 - 1818), roźona Sophie Charlotte zu Mecklenburg-Strelitz. Cośo ceły wobraz wiźeś? How kliknuś!
W měsće Aberdeenje roźony šotiski botanikaŕ a zagrodnik Francis Masson (1741 – 1805) jo kwětku strěliciju w pódpółudnjowej Africe namakał a do Europy pósłał. Jenźelski botanikaŕ Sir Joseph Banks (1743 – 1820) běšo jomu nadawk dał, pśi Kapje dobreje naźeje w pódpołudnjownej Africe rostliny gromaźiś. Zgromadnje ze sławnym jenźelskim namórnikom a slěźarjom Jamesom Cookom (1728 – 1779) jo Masson z łoźu „Resolution“ do pódpołudnjoweje Afriki jěł, źož jo w lěśe 1772 pśistał. Až do lěta 1775 jo wón tam slěźił a wěcej nježli 500 eksotiskich rostlinow do Jenźelskeje słał. Pózdźej jo Masson teke na Madeira, na Kanariskich kupach a hynźi był a slěźił. Snaź jo wón pśi tom teke kwětku strěliciju tamkor sobu wzeł, to pak njejo wěste. Wěste jo, až jo wón teke strěliciju namakał a tegdy Josephoju Banksoju do Londona pósłał.
Kak jo tomu dojšło? Masson a Banks ga stej byłej botanikarja z wjelikobritańskeje kupy a njejstej zewšym žeden zwisk do słowjaństwa měłej. Masson pak jo był prědny „góntwaŕ za rostlinami“ w Kew gardens, to su kralojske botaniske zagrody na krotkem wjacoru wót jenźelskeje stolicy Londona. Jenźelski kral a Hannoverski kurwjerch Georg III. William Frederick (1738 - 1820) jo wuznamnego botanikarja a slěźarja Josepha Banksa pśistajił, aby wón kralojske zagrody dalej wutwarił. Manźelska jenźelskego krala Jura III. pak jo była Sophie Charlotte zu Mecklenburg-Strelitz (1744 – 1818). Lej: Joseph Banks jo Francisa Massona do pódpołudnjoweje Afriki pósłał. Masson jo tam pyšnu eksotisku kwětku namakał a Banksoju do Londona pósłał. Banks pak jo był wót rostliny, kótaraž ma kwiśonku hejnak głowu žorawy, tak wobmanjony, až jo měnił: Taka kralojska kwětka musy dostaś kralojske mě. Ku cesći jenźelskeje kralowki Sophie Charlotte jo rostlinje dał botaniske mě „Strelitzia reginae“ – kralowka strělicija!
Strělicija na pólskej listowej znamce z lěta 1968.
Až do źinsajšnego stoj we wjelikem kralojskem parku w Kewju „Queen Charlotte´s Cottage“ – budka kralowki Charlotty – mjenjony rědny domcyk. Kral Juro III. jo jen swójej Charlośe k swajźbje darił. Dnja 8. septembra 1761 stej se ženiłej, a 29. septembra bu Charlotta na jenźelsku kralowku kronowana. Kralojska familija pak jo domcyk jano ako pśebywański dom k piknikowanju wužywała, nic k bydlenju. Zagrody krala su se w lěśe 1840 na narodnu botanisku zagrodu pśewěnowali. W lěśe 2003 jo organizacija UNESCO Royal Botanic Gardens w Kewju do lisćiny swětowego kulturnego derbstwa zapisała. Wušej milion wobydlarjow kužde lěto do zagrodow woglěda.
Co ga ma kralowka Jenźelskeje ze Słowjanami cyniś? W leksikonach cytamy na pśikład tak: „Sophie Charlotte zu Mecklenburg-Strelitz (* 19. maja 1744 w Mirowje; † 17. nowember 1818) jo była nimska princesna, kótaraž bu pśez žeńtwu z kralom Georgom III. ako kralowka Charlotte kralowka Wjelikobritańskeje a Iriskeje a kurwjerchowka (pózdźej kralowka) Hannovera.“ Wóna jo póroźiła 15 źiśi, jeje nejstaršy syn, Georg IV. (1762 – 1830), bu pśiducy kral w Jenźelskej. Jenźelcanarka – Nimka – Słowjańka, kak se to něto ma?
Litografija "Heinrich der Löwe bezwingt die Wenden an der Ostsee", koporrytwa Bernharda Rodego, wokoło 1800. Cośo ceły wobraz wiźeś? How kliknuś!
Pšawje jo, až Sophie Charlotte jo pśišła z Nimskeje a až jo była zemjanka – ale ze słowjańskimi kórjenjami! Zemjaństwo licy se pó muskej liniji slědk. Sophie Charlotte póchada w direktnej liniji wót slawnego obodritskego wjercha Niklota († 1160). Ten běšo zmužny wjerch pódwjacornych Słowjanow a jo w 12. stolěśu wjele lět wuspěšnje pśeśiwo nimskim zadobywarjam wójował. Wón jo až do swójeje smjerśi w lěśe 1160 njewótwisne obodritske mócnarstwo pśeśiwo nimskemu kraloju Hendrichoju lawoju (Heinrich der Löwe, 1129 - 1195) zašćitował. Hyšći w lěśe 1920 jo nimski historikaŕ Otto Vitense w knigłach wó stawiznach Mecklenburgskeje Niklotowe statki gódnośił ze słowami: „Die Kraft des Wendentums zu erhalten, betrachtete er als seinen Beruf. ... Er ist und bleibt der Nationalheld des wendischen Volkes ...“ Teke syna Niklota, Pribislaw († 1178) a Wjertislaw († 1164), stej pśeśiwo Hendrichoju lawoju, mócnemu nimskemu kraloju Sakskeje a Bayerskeje, wó lichotnosć a njewótwisnosć swójeje domownje wójowałej. Nimski kral Hendrich law w lěśe 1164 jo pśikazał, popajźonego słowjańskego wjercha Wjertislawa wobjesyś. Ako pomsćenje jo jogo dał zamordowaś, dokulaž Pribislaw se njejo jomu pódał. W lěśe 1166 – cłowjek njekśěł wěriś – jo syn Pribislawa, Heinrich Burwin I. († 1227) se zmanźelił ze źowku mordarja wujka a starego nana, Matildu († do 1219) a dłujka surowa wójna jo była zakóńcona. Zemjańska swójźba pó Pribislawje jo pótom až do lěta 1918 w Mecklenburgskej kněžyła.
Toś póchada mecklenburgska princesna, kralowka Engelskeje a Iriskeje Sophie Charlotte z jadnogo z nejstaršych zemjańskich domow Nimskeje. Wóna reprezentěrujo XIX. generaciju III. dynastije cełkownego mecklenburgskego zemjaństwa pó obodritskem wjerchu Niklośe.
Nejwuše pócesćenje Strělicańskich wójwodow jo se mjenowało "Orden der Wendischen Krone", kenž pokazujo teke oranžowu a módru barwu strělicije. 700 lět pó smjerśi obodritskego wjercha Wjertislawa w lěśe 1864 bu rěd wudany wót wjelikowójwody Friedricha Wilhelma von Mecklenburg-Strelitz. W Serbskem muzeju w Chóśebuzu su take rědy w serbskej numismatiskej zběrce sobu wustajone.
Pśisłušniki togo zemjaństwa wuznaju se až do źinsajšnego k swójim słowjańskim kórjenjam. Teke Sophie Charlotte jo to wěźeła. Tak móžomy to wucytaś z jeje měnjenja wó tak pómjenjonych „Prilojskich idolach“ (Prillwitzer Idole). Wóna jo měła swójo spódobanje na tom „słowjańskem pantheonje“ tych pózdatnych pśibogow. Wóna jo teke měniła, až to su znanki tatańskeje wěry jeje słowjańskich prědownikow a jo se naźejała, až wunjasu sławu a pśipóznaśe za jeje mecklenburgsku domownju. Publikacija „Die gottesdienstlichen Alterthümer der Obodriten aus dem Tempel zu Rethra am Tollenzer=See“, kótaruž jo dwórski prjatkaŕ Strělicańskich wójwodow, superintendent a konsistorialny raźc Andreas Gottlieb Masch z Nowego Branibora w lěśe 1771 wudał, bu samo jenźelskej kralowce Charlośe wěnowana. Až su te bronzowe figurki byli sfalšowane, wšak njejo wóna nikula zgóniła.
Strělicańske zemjaństwo, póchadajuce wót słowjańskich wjerchow, jo nastało 1701 pśez źělenje Mecklenburgskeje do krajowu Mecklenburg-Schwerin (Zwěrin) a Mecklenburg-Strelitz (Strělic). Prědny kněžaŕ nowego Strělicańskego kraja jo był pótomnik Niklota, wójwoda Adolph Friedrich II., z titulom „Erster Regierender Herzog zu Mecklenburg-Strelitz, Fürst zu Wenden, Schwerin und Ratzeburg, Graf zu Schwerin, der Lande Rostock und Stargard Herr, etc.“. Princesna Sophie Charlotte zu Mecklenburg-Strelitz jo była jogo enkelźowka wót syna Adolpha Friedricha II. z jogo tśeśego manźelstwa.
Slobrana medalja, wudana 1773 pśi góźbje załoženja mediciniskego towaristwa w Londonje, z portrejom Sophie Charlotte zu Mecklenburg-Strelitz.
Strělicańske a Zwěrińske wójwody a wjelikowójwody su w Mecklenburgskej kněžyli až do lěta 1918. Zwěrińske obodritske zemjaństwo jo ze smjerśu slědnego muskego zastupnika, wójwody Christiana Ludwiga (1912 – 1996) wumrěło. Strělicańske zemjaństwo pak ma hyšći muskich pótomnikow: W pódpołudnjowej Nimskej bydlecy wójwoda Georg Borwin zu Mecklenburg-Strelitz wóswěśijo lětosa w juniju swój 50. narodny źeń. Pśed někótarymi lětami jo źiśecy casopis „Płomje“ južo raz wó njom pisał. Jogo starjejšej stej jomu dałej mě Borwin pó mjenju enkelsyna sławnego wjercha Niklota ze Schwerina. Pśez to njewšedne słowjańske mě som na njogo starcył, som jogo póznał a teke pokiw na mě eksotiskeje kwětki strělicije dostał, kótarejež mě jogo familija teke dalej nosy.
Ku cesći mecklenburgskeje princesny a jenźelskeje kralowki Sophie Charlotte słowjańskego póchada wšak njejo jano pyšna kwětka strělicija pómjenjona. W USA a w Kanaźe njasu samo někótare wót mecklenburgskich wudrogowarjow załožone města a gmejny jeje mě Charlotte.
© Werner Měškank, 2006
Awtor pśinoska lětosa w februaru w měsće Orotawje na kanariskej kupje Teneriffa, źož na wjele městach wence strělicije kwitu. Pśi nas by take kwětki wence w zymjem zmarznuli. Cośo ceły wobraz wiźeś? How kliknuś!
Wence w naturje kwiso strělicija někótare tyźenje dłujko. Sy-li ju ako kwětku wótrězanu za struskack do waze kupił, musyš jej pitśku pomogaś, aby dłujko kwitła: Ten dłujki zeleny šnapac jo kaž póstolka, w kótarejž kwiśonki spiju. Ten šnapac dejš rozglědniwje pó swójej cełej dłujkosći wócyniś a tak spijucym pisanym kwiśonkam słyńcko pokazaś. Gaž to njecyniś, wóni zginu a zgniju w nutśikach. Jolic wšo derje cyniš, móžoš se dwa, abo samo tśi tyźenje dłujko radowaś nad eksotiskeju rostlinu.
Dlějše wjasele, ale teke něco procowanjow maš, cos-li strěliciju ako cełu rostlinu kwiśecu w rostlinowem gjarncu kubłaś. Na Kanariskich kupach móžoš tunje strělicijowe semješka dostaś abo teke južo małke rostliny. Ale w někótarych zagrodnikarstwach ju teke wu nas dostanjoš. Gaž coš ned wětšu kwiśecu rostlinu w gjarncu měś, pak njejo kradu tunja.
Strělicija jo ako rostlina z tropiskich regionow robustna a njebóji se górucego wjedra abo parjecego słyńca. Jano młode rostliny njekśě ned pśedłujko direktne słyńco měś. W lěśu žycy sebje śopłe, swětłe a powětšojte (luftig) město a pśecej dosć wódy. Pśi tom jo regula: njemusyš kuždy źěń woblewaś, ale weto pśecej pórědnje wjele wódy dawaś. Strělija z wjele łopjenami wjele wódy wuparijo (verdunsten).
W zymjem co strělicija pitśku chłodnjej staś. Wóna dej se pśed mrozom šćitaś a w tom casu nanejwěcej (höchstens) raz wob mjasec gnojiś a jano mało woblewaś. Wóna móžo pak teke dalej w śopłem staś. Ale pótom žycy se teke dalej dosć swětła a wódy. Śamnosć, zymu a stojecu wódu w rostlinowem gjarncu wóna zazło bjerjo.
W zymskem gumnyšku Měškankojc familije w Škódowje jo mjazy dobrym dwanatkom wšakorakich eksotiskich kwětkow lětosa prědny raz w gjarncu kubłana strělicija zakwitła, a kněni Měškankowa se pśez to wjaselijo.
Strěliciju ze semješkow kubłaś, jo móžno a popšawem njekomplikowane, ale weto wěc wjelikeje sćerpnosći. Kupjone semješka musyš jaden źeń w śopłej wóźe namacaś (einweichen). Pótom pśidu do zemje. Oranžowe kosmicki deje se wótpóraś, aby w zemi njezgnili (faulen). Rostlinska zemja wobstoj z pěska a zaměšanym smogorjom (Torf). Semješka deje se jano něźi pół centimetarja ze zemju pókšyś, njedeje we wóźe lažaś, ale žyce sebje weto śopłu mokšotu wokoło sebje. Nejlěpjej stajijomy rostlinowy gjarnc do šklicki z wódu a pótom na śopłe městno. A pótom, kaž južo gronjone, wupomina se kubłanje ze semješkow wjele sćerpnosći … Skóro drje móžomy se wjaseliś na prědne łopjeńka. Gaž jo wó něco narosła, trjeba – se wě – pśecej wětšy gjarnc. Ale až do prědneje kwiśonki mógu zajś styri do šesć lět!
Togodla źo z młodymi rostlinami, kenž se wót kórjenjow stareje rostliny wótšćěpiju lažčej. Pótom trajo snaź jano jadno abo dwě lěśe až do prědneje njewšednje pyšneje kwiśonki strělicije. W kuždem paźe jo to radostne dožywjenje, gaž eksotiska kwětka prědny raz kwiśo.
Źěł togo teksta jo był wózjawjony južo w serbskem źiśecem casopisu Płomje.