18.10.2006
Werner Měškank, Chóśebuz
„Strelitzia reginae“ - afriska kwětka ze serbskim mjenom
© Werner Měškank, 2006.
Hoberski kwěćel strělicijow wita wopytowarjow na dworje historiskeho domu w Orotawje na Kanariskej kupje Teneriffa. Chceće cyły wobraz widźeć? Tu kliknyć!
Eksotiska wjacebarbna kwětka mjenuje so „rajownička“ (němsce: Paradiesvogelblume). Wjace znata je wona snadź z mjenom słowjanskeho pochada „Strelitzie“. Strelitzia (serbski prajmy „strělicija“) ma swoju staru domiznu w južnej Africe. Wottam je so rozšěriła a słuša dźensa k najwoblubowanišim suweniram z kupow Kanarow a Madeira. Tekst eksistěrujo teke dolnoserbski. How kliknuś!
Pjeć družinow strělicije su znate, kotrež njesu łaćonske mjena Strelitzia reginae, Strelitzia alba, Strelitzia caudata, Strelitzia juncea a Strelitzia nicolai. Ta najwjace znata Strelitzia reginae narosće hač do dwěju metrow wysoko. Strelitzia nicolai, kotraž kćěje běło-módra, pak dócpěje samo 8 do 10 metrow a mjenuje so tohodla težke štomowa strělicija.
© Werner Měškank, 2006
Strělicije na nutřkownym dworje stareho młyna a nětčišeje kofejownje w Orotawje na kanariskej kupje Teneriffa.
Strělicija je botaniska přiwuzna banany. Smy zwučeni, zo překasancy (insekty) kwětki wopłodźuja. Strěliciju pak nic. Wona trjeba a přiwabi k wopłodźenju małke ptački. Strělicija je so perfektnje na to nastajiła: Hdyž mjedowe ptački (němsce: Honigvögel) přilětuja a za słódkej brěčku rostliny požadaja, sydaja so woni na módre kronowe łopješka kćenjow. Z hrudźu to ptačatko kćenjowe łopješka rozdźěli. Próšk kwětki wostanje potom na nóžkach a pjerkach ptačka wisajo. Hdyž wón so potom na přichodnu kwětku sydnje, přenjese při tym próšk a ju tak wopłodźi. Po wopłodźenju narosćene symješka strělicije maja jaskrawe ćěmnožołte kosmički. Wopicy a ptački je rady žeru a postaraja so přez to tež hnydom wo „wusyw“ symješkow po cyłej wokolinje.
Strělicija njeje jenož biologiski a optiski njewšědna kwětka. Wona njese mjenujcy serbske mjeno. Dokładnje prajene pochada mjeno z dawno wumrěteje zapadno-słowjanskeje rěcy Łutykow a Obodritow. To su byli słowjańscy susodźa na sewjeru Serbow w dźensnišej Mecklenburgsko-Předpomorskej. W słowje „Strelitzia“ tči woznam „třěleć“ (schießen) resp. „třělc“ (Schütze). We wšěch druhich słowjanskich rěčach a narěčach namakaš podobne słowa, wšak je to jara stare słowo. We wuchodnym dźělu Němskeje namakamy do dźensnišeho šwarnu licbu městnych mjenow (Ortsnamen) ze samsnym korjenjom, na přikład Stralsund, Strelow, Strellin, Stralau, Neustrelitz a dalše. Kak pak je afriska kwětka dóstała słowjanske mjeno?
Kralowna Charlotte von Großbritannien (1744 - 1818), rodźena Sophie Charlotte zu Mecklenburg-Strelitz. Chceće cyły wobraz widźeć? Tu kliknyć!
W měsće Aberdeenje rodźeny šotiski botanikar a zahrodnik Francis Masson (1741 – 1805) je kwětku strěliciju w južnej Africe namakał a do Europy pósłał. Jendźelski botanikar Sir Joseph Banks (1743 – 1820) běše jemu nadawk dał, při Kapje dobreje nadźije w južnej Africe rostliny hromadźić. Zhromadnje ze sławnym jendźelskim namórnikom a slědźarjom Jamesom Cookom (1728 – 1779) je Masson z łodźu „Resolution“ do južneje Afriki jěł, hdźež je w lěće 1772 přistał. Hač do lěta 1775 je wón tam slědźił a wjace hač 500 eksotiskich rostlinow do Jendźelskeje słał. Pozdźišo je Masson tež na Madeira, na Kanariskich kupach a druhdźe był a slědźił. Snadź je wón při tym tež kwětku strěliciju tam sobu wzał, to pak njeje wěste. Wěste je, zo je wón mjez druhim strěliciju namakał a tehdy Josephej Banksej do Londona pósłał.
Kak je tomu dóšło? Masson a Banks běštaj botanikarjej z wjelikobritaniskeje kupy a njejstaj scyła zwisk do słowjanstwa měłoj. Masson pak je był prěni „hońtwar rostlinow“ w Kew gardens, to su kralowske botaniske zahrody na krótkim wječoru wot jendźelskeje stolicy Londona. Jendźelski kral a Hannoverski kurwjerch Georg III. William Frederick (1738 - 1820) je wuznamneho botanikarja a slědźarja Josepha Banksa přistajił, zo by wón kralowske zahrody dale wutwarił. Mandźelska jendźelskeho krala Jurja III. (Georga) pak je była Sophie Charlotte zu Mecklenburg-Strelitz (1744 – 1818). Hlej: Joseph Banks je Francisa Massona do južneje Afriki pósłał. Masson je tam pyšnu eksotisku kwětku namakał a Banksej do Londona pósłał. Banks pak je był wot rostliny, kotraž ma kćenjo kaž hłowa žorawy, tak wobkuzłany, zo je měnił: Tajka kralowska kwětka dyrbi dóstać kralowske mjeno. K česći jendźelskeje kralowny Sophie Charlotte je rostlinje dał botaniske mjeno „Strelitzia reginae“ – kralowna strělicija!
Strělicija na pólskej listowej znamce z lěta 1968.
Hač do dźensnišeho steji we wulkim kralowym parku w Kewju „Queen Charlotte´s Cottage“ – chěžka kralowny Charlotty – mjenowany rjany domčk. Kral Jurij III. je jón swojej Charloće ke kwasej darił. Dnja 8. septembra 1761 staj so ženiłoj, a 29. septembra bu Charlotta na jendźelsku kralownu krónowana. Kralowa swójba pak je domčk jenož jako přebywanski dom k piknikowanju wužiwała, nic k bydlenju. Zahrody krala su so w lěće 1840 na narodnu botanisku zahrodu přewěnowali. W lěće 2003 je organizacija UNESCO Royal Botanic Gardens w Kewju do lisćiny swětoweho kulturneho herbstwa zapisała. Wyše milion wobydlerjow kóžde lěto zahrody wopyta.
Što pak ma kralowna Jendźelskeje ze Słowjanami činić? W leksikonach čitamy na přikład tak: „Sophie Charlotte zu Mecklenburg-Strelitz (* 19. meje 1744 w Mirowje; † 17. nowember 1818) je była němska princesna, kotraž bu přez žeńtwu z kralom Georgom III. jako kralowna Charlotte kralowna Wulkobritaniskeje a Iriskeje a kurwjerchowka (pozdźišo kralowna) Hannovera.“ Wona je porodźiła 15 dźěći, jeje najstarši syn, Georg IV. (1762 – 1830), bu přichodny kral w Jendźelskej. Jendźelčanka – Němka – Słowjanka, kak so to nětkole ma?
Litografija "Heinrich der Löwe bezwingt die Wenden an der Ostsee", koporrytwa Bernharda Rodeho, wokoło 1800. Chceće cyły wobraz widźeć? Tu kliknyć!
Prawje je, zo je Sophie Charlotte přišła z Němskeje a zo je była zemjanka – ale ze słowjanskimi korjenjemi! Zemjanstwo liči so po muskej liniji wróćo. Sophie Charlotte pochadźa w direktnej liniji wot slawneho obodritskeho wjercha Niklota († 1160). Tón běše zmužity wjerch zapadnych Słowjanow a je w 12. lětstotku wjele lět wuspěšnje přećiwo němskim zadobywarjam wojował. Wón je hač do swojeje smjerće w lěće 1160 njewotwisne obodritske mócnarstwo přećiwo němskemu kralej Hendrichej lawej (Heinrich der Löwe, 1129 - 1195) zakitował. Hišće w lěće 1920 je němski historikar Otto Vitense w knihach wo stawiznach Mecklenburgskeje Niklotowe skutki hódnoćił a sławił ze słowami: „Die Kraft des Wendentums zu erhalten, betrachtete er als seinen Beruf. ... Er ist und bleibt der Nationalheld des wendischen Volkes ...“ Tež synaj Niklota, Pribislaw († 1178) a Wjertislaw († 1164), staj přećiwo Hendrichej lawej, mócnemu němskemu kralej Sakskeje a Bayerskeje, wo swobodu a njewotwisnosć swojeje domizny wojowałoj. Němski kral Hendrich law je w lěće 1164 přikazał, zajateho słowjanskeho wjercha Wjertislawa na šibjency wotprawić. Jako wjećbu je jeho dał zamordować, dokelž Pribislaw njeje so jemu podał. W lěće 1166 – čłowjek nochcył wěrić – je syn Pribislawa, Heinrich Burwin I. († 1227) so zmandźelił z dźowku mordarja wuja a dźěda, Matildu († do 1219) a dołha surowa wójna je była zakónčena. Zemjanska swójba po Pribislawje je potom hač do lěta 1918 w Mecklenburgskej knježiła.
Tuž pochada mecklenburgska princesna, kralowna Jendźelskeje a Iriskeje Sophie Charlotte z jednoho z najstaršich zemjanskich domow Němskeje. Wona reprezentuje XIX. generaciju III. dynastije cyłkowneho mecklenburgskeho zemjanstwa po obodritskim wjerchu Nikloće.
Najwyše počesćenje Strěličanskich wójwodow je so mjenowało "Orden der Wendischen Krone", kiž pokazuje tež oranžowu a módru barbu strělicije. 700 lět po smjerći obodritskeho wjercha Wjertislawa w lěće 1864 bu rjad wudany wot wjelikowójwody Friedricha Wilhelma von Mecklenburg-Strelitz. W Serbskim muzeju w Choćebuzu su tajke rjady w serbskej numismatiskej zběrce sobu wustajene.
Přisłušnicy teho zemjanstwa wuznaja so hač do dźensnišeho k swojim słowjanskim korjenjam. Tež Sophie Charlotte je to wědźała. Móžemy to wučitać z jeje měnjenja wo tak pomjenowanych „Prilowskich idolach“ (Prillwitzer Idole). Wona je měła swoje spodobanje na tutym „słowjanskim pantheonje“ tych pozdatnych přibohow. Wona je tež mysliła, zo su to swědkojo pohanskeje wěry jeje słowjanskich prjedownikow a je so nadźijała, zo wunjesu sławu a připóznaće za jeje mecklenburgsku domiznu. Publikacija „Die gottesdienstlichen Alterthümer der Obodriten aus dem Tempel zu Rethra am Tollenzer=See“, kotruž je dwórski prědar Strěličanskich wójwodow, superintendent a konsistorialny raźc z Nowego Branibora, Andreas Gottlieb Masch (1724 – 1807), w lěće 1771 wudał, bu samo jendźelskej kralowce Charlośe wěnowana. Zo běchu tute bronzowe figurki sfalšowane, wšak njeje wona ženje zhoniła.
Strěličanske zemjanstwo, pochadajuce wot słowjanskich wjerchow, je nastało 1701 přez dźělenje Mecklenburgskeje do krajow Mecklenburg-Schwerin (Zwěrin) a Mecklenburg-Strelitz (Strělic). Prěni knježičel noweho Strěličanskeho kraja je był potomnik Niklota, wójwoda Adolph Friedrich II., z titulom „Erster Regierender Herzog zu Mecklenburg-Strelitz, Fürst zu Wenden, Schwerin und Ratzeburg, Graf zu Schwerin, der Lande Rostock und Stargard Herr, etc.“. Princesna Sophie Charlotte zu Mecklenburg-Strelitz je była jeho wnučka wot syna Adolpha Friedricha II. z jeho třećeho mandźelstwa.
Slěborna medalja, wudata 1773 składnostnje załoženja mediciniskego towarstwa w Londonje, z portrejom Sophie Charlotte zu Mecklenburg-Strelitz.
Strěličanscy a Zwěrinscy wójwodźa a wulkowójwodźa su w Mecklenburgskej kněžili hač do lěta 1918. Zwěrinske obodritske zemjanstwo je ze smjerću poslědnjeho muskeho zastupjerja, wójwody Christiana Ludwiga (1912 – 1996) wumrěło. Strěličanske zemjanstwo pak ma hišće muskich naslědnikow: W južnej Němskej bydlacy wójwoda Georg Borwin zu Mecklenburg-Strelitz woswjeći lětsa w juniju swoje 50. narodniny. Před někotrymi lětami je dźěćacy časopis „Płomjo“ hižo jónu wo njom pisał. Jeho staršej staj jemu dałoj mjeno Borwin po mjenju wnučka sławneho wjercha Niklota ze Zwěrina. Přez te njewšědne słowjanske mjeno sym na njeho storčił, sym jeho zeznał a tež pokiw na mjeno eksotiskeje kwětki strělicije dóstał, kotrejež mjeno jeho swójba tež dale njese.
K česći mecklenburgskeje princesny a jendźelskeje kralowny Sophie Charlotte słowjanskeho pochada wšak njeje jenož pyšna kwětka strělicija pomjenowana. W USA a w Kanadźe njesu samo někotre wot mecklenburgskich wupućowarjow załožene města a gmejny jeje mjeno Charlotte.
© Werner Měškank, 2006
Awtor přinoška lětsa w februaru w měsće Orotawje na kanariskej kupje Teneriffa, hdźež na wjele městach wonka strělicije kćěja. Pola nas bychu tajke kwětki wonka w zymje zmjerznyłe. Chceće cyły wobraz widźeć? Tu kliknyć!
Wonka w přirodźe kćěje strělicija někotre tydźenje dołho. Sy-li ju jako kwětku wotrězanu za kwěćel do wazy kupił, dyrbiš jej tróchu pomhać, zo by dołho kćěła: Tón dołhi zeleny pysk je kaž łožo, w kótrejž kćenja w ćmě spinkaja. Tón „pysk“ dyrbiš skedźbliwje po cyłej dołhosći wočinić a tak spicym pisanym kćenjam puć do słónčka pokazać. Hdyž to nječiniś, woni zhinu a zhnija nutřka w swojej ćmowej kolebce. Jelizo wšo derje činiš, móžeš so dwaj, abo samo tři tydźenje dołho radować nad eksotiskej rostlinu.
Dlěše wjeselo, ale tež něšto prócowanjow maš, chceš-li strěliciju jako cyłu rostlinu kćějacu w rostlinowym horncu kubłać. Na Kanariskich kupach móžeš tunje strělicijowe symješka dóstać abo tež hnydom małe rostliny. Ale w někotrych zahrodnikarstwach ju tež pola nas dóstanješ. Hdyž chceš hnydom wjetšu kćějacu rostlinu w horncu měć, pak njeje tajkale cyle tak tunja.
Strělicija je jako rostlina z tropiskich regionow robustna a njeboji so horceho wjedra abo parjaceho słónca. Jenož młode rostliny nochcedźa hnydom pśedołho direktne słónco měć. W lěću přeje sej ćopłe, swětłe a powětrojte (luftig) město a přeco dosć wody. Při tym je regula: njedyrbiš kóždy dźěń přiliwać, ale hdyž, pótom pórjadnje dosć wjele wody dawać. Strělija z wjele łopjenami wjele wody wupari (verdunsten).
W zymje chce strělicija tróšku chłódnišo stać. Wona pak dyrbi so před mrozom škitać a w tym času najwyše raz w měsacu hnojić a jenož mało přiliwać. Wona móže pak tež dale w ćopłym stać. Ale potom přeje sej tež dale dosć swětła a wody. Ćěmnotu, zymu a stejacu wodu w rostlinowym horncu wona zazło bjerje.
W zymskej zahrodźe Měškankec swójby w Choćebuzu-Škódowje je mjez dobrym dwanatkom wšelakich eksotiskich kwětkow lětsa prjeni raz w horncu kubłana strělicija zakćěła, a kněni Měškankowa so přez to wězo wjeseli.
Strěliciju ze symješkow plahować, je móžno a poprawom njekomplikowane, ale při wšěm wěc wulkeje sćerpnosće. Kupjene symješka maš jedyn dźeń w ćopłej wodźe namokać. Potom přińdu do zemje. Oranžowe kosmički dyrbja so wótcybać, zo bychu w zemi njezhniłe. Rostlinska zemja wobstej z pěska a zaměšanym smohorjom (pochom, Torf). Symješka dyrbja so jenož něhdźe poł centimetra ze zemju pokryć, njesmědźa cyle we wodźe ležeć, ale přeja sej tola ćopłu mokrotu wokoło sebje. Najlěpje stajimy rostlinowy hornc do šklički z wodu a potom na ćopłe městno. A pótom, kaž hižo naspomnjene, wužada sej kubłanje ze symješkow wjele sćerpnosće … Skoro drje móžemy so wjeselić na prěnje łopješka. Hdyž je rostlinka kusk narosła, trjeba – so wě – přeco wjetši hornc. Ale hač do prěnjeho kćenja móže zańć štyri do šěsć lět!
Tohodla dźe z młodymi rostlinami, kiž so wot korjenjow stareje rostliny wotšćěpja lóšo. Potom traje snadź jenož jedne abo dwě lěće hač do prěnjeho njewšědnje pyšneho kćenja strělicije. W kóždym padźe je to radostne dožiwjenje, hdyž sej naplahuješ prěnju tajku eksotisku kwětku.
Tekst je so hižo we Płomjenju čo. 9/10, 2006 woćišćał. Dźakujemy so za móžnosć přewzaća.