01.11.2006
dr. Měrćin Wałda, Budyšin
Do diskusije
Rjana Łužica, sprawna přećelna ... Powjetšić? Tu kliknyć!
W poslednich dźesać lětach smy wjele zhromadnosće a powšitkowneje mjezsobneje dowěry zhubili. Scyła so Serbja do wšelakich kulturnych kruhow a regionow rozeńdu.
Hdyž dźe wo zhromadne kulturne herbstwo, wo wosobiny, wo konfesionelne abo wšelake politiske prašenja, to rěka wo konkretnu serbsku wzajomnosć, so přeco zaso wukopa, kak komplikowana „serbska“ zhromadnosć je. Husto słyšiš žadanje: „My dyrbimy wšitcy zaso za jedyn postronk ćahnyć!“ Ale su Serbja hdy za jedyn postronk ćahnyli?
Stajnje běchu někajke zadźěwki. Na tym pak njejsu Serbja sami wina. Historiske podawki kaž reformacija, Wienski kongres atd. abo tež NDRska realita su Serbow dźělili do wšelakich statow, konfesijow, cyrkwinskich regionow, diecezow a z tym do wšelakich teritorialnych a politiskich skupin. Na poměrnje małym teritoriju Łužicy nastachu wjacore konfesionelne, rěčne, dialektowe, drastowe, nałožkowe regiony a z tym wšelake mentality. To je hłowna přičina, čehodla su Serbja tak rozdźělne – to rěka „wotwonka“ postajene – identity, haj „swětonahlady“ wuwiwali.
Hačrunjež nastachu někotre cyłoserbske towarstwa, su so tute na kóncu stajnje zaso do separatnych podorganizacijow dźělili kaž Domowina, Maćica Serbska abo Sokoł. Wotpowědne wotnožki njejsu – wothladajo snano wot jich wjednistwow – mjez sobu wuše kontakty měli. Tuž so Serb z błótowskeje, ze Slepjanskeje abo z katolskeje kónčiny najprjedy ze swojimi regionalnymi kulturnymi swojoraznosćemi identifikowaše, hakle potom – jeli scyła – ze „serbstwom“. Njetrjebaše stajnje zwada być, ale njedorozumjenjow bě dosć a nadosć. We wuwzaćnych padach wšak su Serbja tež za „zwonka“, to rěka za němsku politisku zjawnosć, wěstu serbsku přezjednosć demonstrowali. To pak jenož sporadisce a we wosebitych situacijach fungowaše. Serbja běchu potajkim hižo w zašłosći njejednotni. Dokelž běchu prjedy politiske wyšnosće hierarchiske (na př. cyrkej abo [patriarchaliski] stat; tež w NDR), kowachu so Serbja přez ćišć „wothorjeka“ přeco zaso na někajke wašnje hromadźe. To ničo na tym njezměni, zo eksistowachu znutřka Serbow wšelake identity a rozdźělne nahlady. A kóždy bě wo prawosći swojeje identity (to rěka hornjołužiski, delnjołužiski, katolski abo ewangelski Serb atd.) a swojich hódnotow abo wěrnosćow přeswědčeny. To je Serbow zwjetša bóle dźěliło hač jednoćało.
Něhdy pak hodźeše so tak mjenowany „jednory lud“ politisce resp. socialnje lěpje wobknježić. Nic naposledk tohodla, dokelž běchu wyšnosće (abo t. mj. elita - kaž kral, statny zastojnik abo duchowny atd.) lěpje „informowani“ hač „jednory“ lud (wězo bě to komplikowanišo, hač hodźi so to tu rozkłasć). Dźensa, w liberalnej demokratiji, steji tuta informaciska pyramida takrjec na hłowje. Direktny ćišć „wothorjeka“ a wobwliwowanje jednotliweho čłowjeka je nimale njemóžne. Dźensniši politikar, zastojnik abo duchowny njewě wjac hač „jednory“ lud – tež hdyž to druhdy docyła njetrjechi. Ale přez medije je kóždy, kotryž to chce, wo wšěm informowany, to rěka, dźensniši staćan čuje so derje abo lěpje informowany hač tón abo tamny zastojnik. Tón jednotliwc potajkim ani na to njemysli, někajke wothorjeka diktowane měnjenje abo nastajenje připóznawać. Woprawdźe móžemy wobkedźbwać, zo su ludźo dźensa wjele bóle kritiscy hač prjedy. To politiske jednanje runjewon jednore nječini. Nic naposledk je to jedna z hłownych přičin, čehodla njehodźa so dźensa na př. „narodne“, moraliske, nabožne abo dalše hódnoty bjeze wšeho wothorjeka přesadźić. Čłowjek čuje so dźensa swobodny, zo spyta wliw stata tak daloko kaž móžno wotwobarać abo so jemu wuwinyć. Nichtó nochce, zo so stat abo druhe mocy do wšědneho dnja abo nahladow jednotliweho čłowjeka měšeja. Tutón fakt pak wužada sylnu ciwilnu towaršnosć, to rěka, pluralizm, indiwidualizm a demokratija funguja jenož w sylnej ciwilnej towaršnosći. A runje to je dypk, na kotrymž my Serbja zwrěšćamy. Dźensniša indiwidualizowana towaršnosć trjeba mjenujcy tež indiwiduum přesahowace zajimy (politiske, nabožne atd.). Dokelž so wone hižo njedadźa wothorjeka diktować – nic přez stat, cyrkej, šulu abo druhe institucije –, je sylna ciwilna towaršnosć trěbna. Trjebamy mjenujcy tajku ciwilnu towaršnosć, kotraž nadindiwidualne hódnoty zastupuje, na přikład hdyž myslimy na serbsku kulturu.
Dyrbimy z tragedije wuknyć, kotruž smy w blišej zašłosći, wosebje po přewróće, poćerpjeli, mjenujcy stajnu rozkoru w zjawnosći. Bohužel njejsmy kmani, naše zhromadne zajimy w zjawnosći zhromadnje zastupować. Abo hinak, my njejsmy wuknyli, naše rozdźělne nahlady na měrne, demokratiske a pluralistiske wašnje rozrisać. A je cyle wšojedne, što w přichodźe hišće wšo přińdźe: Dyrbimy wuknyć, naše problemy zhromadnje rjadować. Dyrbimy (w demokratiji cyle normalne) konflikty, kotrež budźa so přeco zaso jewić, na rozumne wašnje rozrisać. W liberalnej towaršnosći nima hižo – kaž zwěsćichmy – nichtó monopol na wěrnosć. Dźensniši politikar, duchowny, zastojnik, wědomostnik, tež Domowinski „funkcionar“ nimaja awtoritu kaž hišće před 15 lětami. Dźensa njeeksistuje hižo žana hierarchija abo žadyn centrum. Hdyž je so na př. hišće před krótkim wjesna towaršnosć přeco zaso na někajke wašnje abo w někajkich skupinach jako zhromadnosć rozumiła, je indiwidualizacija dźensa wšu towaršnosć, wšě skupiny, wšě woršty a generacije dosćahnyła, tež staršu generaciju. Tajka towaršnosć trjeba tuž (demokratiske) rozsudy, kotrež wšěch nastupaja. Tež w cyłej Němskej so ludnosć a politikarjo wadźa, ale na kóncu tworja so tam rozsudy w Zwjazkowym abo krajnym sejmje, a wšitcy so po tym maja – byrnjež so rozsudy zwjetša jednohłósnje njewothłosowali. Jenož w Serbach tajki připóznaty parlament njeje. Tež hdyž su w Domowinje wšě najwažniše serbske towarstwa zastupjene a w zwjazkowym předsydstwje so demokratisce wothłosowało, tute rozsudy někotři prosće ignoruja, a wadźeńca dźe wěčnje dale.
W zašłym lětdźesatku njejsmy sej dosć wujasnili, što je demokratiski stat a što je ciwilna towaršnosć – što dyrbi stat, što wón móže abo što wón njesmě a što so wot ciwilneje towaršnosće žada. Přeco so hišće mysli: tu stat a tam my. Nam na př. scyła njeje jasne, zo dyrbimy so – jeli chcemy našu kulturu zdźeržeć – sami na čoło našeho kulturneho hibanja stajić.
W NDRskim času bě hišće typiske, zo spyta stat z gwałtom wšo sam rjadować resp. kontrolować, čehoždla so za wšo zamołwity čuješe, tež nastupajo kulturu Serbow. Kóžda serbska institucija podsteješe tehdy někajkemu druhemu ministerstwu abo resorej (Serbski institut słušeše Akademiji wědomosćow; Serbski ludowy ansambl ministerstwu kultury, Domowina móhłrjec SED atd.) To tak derje fungowaše, zo žana serbska institucija z druhej ničo činić njeměješe abo jej njedowěrješe a sej nutř rěčeć njedaše (wězo běchu wuwzaća!). Tutu mentalitu móžemy bohužel přeco hišće wobkedźbować. Kóždy sej mysli, zo je jeho institucija ta najwažniša a zo jej nichtó ničo prajić njemóže abo njesmě. Samo někotre towarstwa tak jednaja, kóždy po swojim kralestwje. A někotři so čuja kaž kralojo/kralowki (to njeměri so na nikoho konkretnje; ale dźensa so słuša, zo so tajke pomjenowanja tež w femininumje podadźa!).
Potajkim, žana jednota abo zhromadne myslenje. W NDR je so kóžda aktiwita wothorjeka předpodała a kontrolowała. Tomu je w demokratiji runje nawopak. Dźensniši stat sej wot Serbow ničo nježada, ně, wón by snano wjeselši był, hdy by měr před nami měł.
Ministerski prezident prof. Milbradt je prajił: „Sorben werden so lange sein, wie sie es selbst wollen.“ To je wězo zwjeršne wuprajenje (hladajo na hubjene nazhonjenja Serbow z němskim statom). Ale hdyž wšu polemiku naboku wostajimy, dyrbimy přiznać, zo na tym něšto je. Něhdźe je to samo namołwa na Serbow, so hibać!
W zasadźe dyrbi stat dale wěste wuměnjenja (zakonje abo financy) zaručeć. Ale zakonje abo financy su jenož zakład, wone njejsu hišće žiwjenje same. Najlěpše mjeńšinowe zakonje ničo hódne njejsu, hdyž so ze žiwjenjom njewupjelnja. Dyrbimy so potajkim sami na čoło našeho hibanja stupić. (To wšak zaso njepotrjechi jenož serbsku kulturu, to je w kulturje cyłeje Němskeje tak.) Potajkim dyrbimy politisku kompetencu a zrałosć dopokazać, zo chcemy a móžemy zwoprawdźić, štož sej žadamy. Hišće před krótkim sej Serbja kulturnu awtonomiju žadachu. Čehodla dyrbi naraz wopak być, hdyž so sobupostajowanje w kubłanju žada? Žadanje, zo ma wšitko stat činić, je typiske stare myslenje, myslenje w SED-strukturach (tu su samo někotři polikarjo PDS wjele dale a swobodniši). Dźensa je konserwatiwne, chcyć wšo statej přewostajeć. To přitrjechi tež potom, hdy by stat Serbam napřećo přewšo loyalny był.
Na kotre wašnje so samopostajenje přesadźi a zwoprawdźi, wo tym móžemy, haj dyrbimy wotewrjenje diskutować. Ale w Serbach so wot wšeho spočatka strachi šěrja, a tym, kotřiž chcedźa tajke samopostajowanje, so wumjetuje, zo přeradźeja zajimy Serbow. To je hotowy populizm! Tutej logice njemóžu so hižo přizamknyć.
W dźensnišej globalizaciji je „narodny“ stat wjele swojich kompetencow a kontrolnych nadawkow zhubił. Institucija stat pak so tohodla njerozpušća, ale centrifugalne mocy stata běža do wšelakich směrow. Na druhim boku dóstawamy přez to wjele towaršnosće wróćo, to rěka towaršnosć je zaso „in“. Indiwiduum trjeba mjenujcy zaso wróćokoplowanje w towaršnosći (tež hdyž hižo nic kaž w 19. lětstotku!).
Wostanje při tym, zo ma stat dale politiske zakłady towaršnosće tworić a regulować, ale stat njeje wućek. Nimale we wšěch wobłukach kultury (hač w sporće, dźiwadłach, medijach, kubłanju atd.) angažuje so dźensa ciwilna towaršnosć. Bóle a bóle přesadźuje so princip subsidiarity! Wón měni, zo stat jenož tam zapřimnje, hdźež su podrjadowane instancy přećežene. Čehodla njemóhło to tež za naše šule přitrjechić? Nochcemy-li to spóznać, to rěka, jeli na tutón ćah wuwića ciwilneje towaršnosće njeskočimy, budźe so to, kaž hižo husto w našich serbskich stawiznach, jara bórze a zahubnje wjećić. Bohužel móžemy tole hižo wobkedźbować. Z dobrym přirěčowanjom a moraliskimi apelemi njebudźe nichtó za nas něšto rozrisać. Naše byće abo njebyće wotwisuje jeničce wot našich politiskich iniciatiwow samych!
Jenož štóž ma w demokratiji dobre argumenty a wutrajnosć, něšto docpěje. Tež we wulkej politice w Němskej so žadyn politiski namjet „jedyn do jedyn“ w praksy njepřesadźi. Ale hdyž so tam něšto demokratisce rozsudźi, potom płaći to definitiwnje. Hdyž pak so w Serbach někajki namjet zastorči, započnu so blokowanja a wěčne škaranja. Někotre namjety so ani prawje njepřiwozmu a přeco so najprjedy za zmylkami pyta. Jenož přikład: Wěteńčan iniciatiwna skupina njeje ženje (ani wosnje) na to mysliła, stat z jeho zamołwitosće w kubłanju wuwjazać; abo wona njeje ženje samopostajowanje (resp. sobupostajowanje) jako serbski separatizm přesadźić chcyła. Tola w zjawnosći šěrja so najwšelakoriše blady, diskusije wjedu so emocionalnje a na ranjace wašnje. A ći jedni so amizěruja, kak hłupi ći druzy su. A zaso so pokazuje, zo trjebaš w zašmjatanych nutřkoserbskich poćahach dołhi dych a tołstu kožu. Tola stajne wotpokazowanje a wjećbylačne podsuwanja rubja zmužitosć k dalšemu dźěłu a poduša wšě iniciatiwy.
Ta najbóle tragiska powěsć je, zo my runje dźensa – w swobodnej towaršnosći! – našu eksistencu takle sami wohrožujemy.
Někotři chcedźa cyłu problematiku jako zwrěšćenje Domowiny apostrofować: Tola z porstom na druhich pokazować je přejednore. Zawěsće so tam zatrašnje wjele zmylkow čini. Ale Domowina dyrbi w jara pisanej a kompleksnej towaršnosći napřećo němskim a serbskim prudam płuwać, so ze zestarjenymi klišejemi bědźić, so za wšě móžne a njemóžne wěcy zasadźeć a so stajnje zakitować, zo druhdy ani k natwarjacemu dźěłu njepřińdźe. A na kóncu so jej dowěra zapowě.
Hdźe pak leži tón problem? Nihdźe njeje jednorych wěrnosćow, nihdźe njeje dospołnje prawych prawow. Dokelž je praksa přeco komplikowaniša a kompleksniša, dokelž nima žadyn čłowjek a žana ideologija dospołnje prawje a dokelž nima nichtó k tomu recepty, płaći w liberalnej demokratiji zasadnje princip wothłosowanja. Hižo z 50 plus jednym procentom płaći wothłosowanje jako płaćiwe. W Domowinje pak móže so z 75% abo 99% wothłosować a tola nadeńdu so přeco někotři, kotřiž twjerdźa, zo je Domowina njedemokratiska a wothłosowanje so torpeduje. Potajkim, hdyž cyle prawych a dospołnje hładkich wěrnosćow nihdźe njeje, hdyž budu so přeco někajke napřećiwne argumenty namakać hodźeć, su demokratiske rozsudy trěbne, po kotrychž so potom skónčnje jednać hodźi – hewak je chaos abo wšo je samoběhej přewostajene.
My trjebamy nuznje demokratiske a inteligentne politiske rozsudy. Wo tym dyrbimy zhromadnje diskurs wjesć. Klučowe politiske zapřijeća dźensa su: samozamołwitosć a samoiniciatiwa. Njetrjebamy hižo někajke jednotliwe akcije, ale dyrbimy bóle w procesach myslić. A njeńdźe jenož wo serbske šule, ale wo serbsku kulturu scyła. Tola wažne wuchadźišćo a wažny zazběh za serbsku kulturu w přichodźe je: kubłanje, kubłanje za přichod!
A Serbja trjebaja nuznje začuće, zo maja hišće tutu šansu, šansu za přichod.
Dajmy sej tutu šansu!
Nastawk bu hižo w Rozhledźe wozjewjeny.