wućišćeć | pósłać

Stanislav Tomčík, Čěska republika – 19.01.2007

K pśestajenjeju Swětego pisma

Bóže słowo w górnoserbšćinje

W toś tom kritiskem artiklu comy pśinosowaś k diskusiji wó nowem wudaśu swětego pisma w górnoserbšćinje. Nejpjerwjej se buźomy zaběraś z wužywanim Bóžego mjenja w górnoserbskem pśestajenju, pótom slědujo jaden konkretny pśestajarski problem, a w tśeśem wótźělenju se pśiwobrośijomy pśispomnjenjam. Naše wobglědowanja se zepěraju pšedewšym na prědne knigły Starego testamenta.

Bóže mě

Na prědne póglědnjenje nadpadnjo wužywanje Bóžego mjenja. Toś to mě jo było pjerwjej tak swěte, až njejo było dowólone, jo głosnje wugranjaś. To jo był priwileg nejwušych mjeršnikow jeruzalemskego Templa, a te su tejerownosći mógali jo wugroniś jano pśi nejwětšych swěźenjach.

Zakaz wugranjanja jo zapisany w Bibliji samej, w źaseś kaznjach. W serbskej Bibliji groni wón „Njewonječesćuj mjeno JHWH…“ (Eks 20,7). (Cogodla how njecitěrujom dokradnje a pišom JHWH, zgónijomy pózdźej.) W originalu pak stoj něco drugego. Ta samska sekwenca togo werša w hebrejšćinje jo לא תשא את שם יהוה. Werb, kótaryž jo w zakazu wužywany, jo נשא (we formje תשא) a groni pózwignuś, njasć abo groniś, wugroniś. Pśi tom jo werb we formje futura, pótakem dejała sada górnoserbski groniś „Njewuprajiš mjeno JHWH…“. Za wugronjenje Bóžego mjenja su grozyli tšašne štrofy – nejžlěpšy pśikład móžo byś scena kamjenjowanja z filma Žywjenje Briana, lěcrownož njejźo rowno wó dokument z wusokeju wupowěźeńskeju gódnotu.

Bóže mě groni w hebrejšćinje יהוה, což su styri pismiki – JHWH, kaž smy južo wiźeli. Źo jano wó konsonanty, dokulaž w hebrejšćinje, rowno tak ako w drugich semitiskich rěcach, njejo z wašnju pisaś teke wokale, lěcrownož se – se wě – wugranjaju. Nejstarše teksty su se pisali samo bźez wótstawkow. Tak by na pś. sada „Maś kuri ako pochornja.“ wuglědała tak: MŚKRKPCHRNJ.

Toś ten fakt jo wjadł k tomu, až su se pózdźej wunamakali małke znamješka, kótarež pak njamaju status pismikow a pisaju se pak nad pak pód pismikami, aby lazowarje njebyli mólone a wěźeli, co deje cytaś. Bóže mě pak njejo dostało take znamješka, ako by dejało, ale druge – wokale, kótarež su se zachopili pisaś pód a nad Bóžim mjenim, słušaju k ceło drugemu słowoju – k słowoju אדני, adonaj z wóznamom mój Kněz. Toś te znamješka su se zawjadli z wótglědanim, aby kuždy wěźeł, až njesmějo žednje głosnje cytaś Bóže mě, ale musy je wuměniś pśez słowo adonaj.

Rowno tak su to cynili pśestajarje něga a rowno tak to cynje pśestajarje serbskeje Biblije – ale jano na někotarych (mało) městnach, na pś. "…וימר יהוה אל משא" – „Tu praji Knjez Mójzesej…“ (Eks 4, 21), źož stoj JHWH, ale pśestajowarje to wuměniju pśez „Knjez“. To jo pak skerjej wuwześe. W absolutnej wětšynje stoj w serbšćinje Bóže mě a narownanja pśez „Knjez“ su wobgranicone jano na jadnotliwe pady - na pś. Po tutych podawkach porěča Knjez …(Gen 15,1) abo Mójzes praji [Aaronej] wšitke Knjezowe słowa … (Eks 4,28). Toś ta njekonsekwentnosć jo nanejmjenjej źiwna.

W nejnowšem casu se maju pśestajarje (nic jano w serbšćinje) cesćej a cesćej pó tej wašni, až Bóže mě wokalizuja a lazowarje dostanu do ruki tekst, źož mógu cytaś to, což jo něga było to nejswěśejše. Drugi problem jo, až jo toś ta wokalizacija zrekonstruěrowana. Gaž jo był rozmjej jeruzalemski Tempel zanicony, jo teke ta funkcija wušego wjeršnika kamsy šła, a tuž njejo nichten wušej wóstał, kótaryž by Bóže mě wugranjaś směł a wěźeł, kak dejał wugranjaś.

Mója śěžka kśica

Jadno konkretne městno (Gen 26) jo mě špjeńc we wócyma:

34 Jako bě Ezaw štyrceći lět, wóženi so wón z Juditu, dźowku Hetita Beerija, a z Bazematu, dźowku Hetita Elona. 35 Tej běštej ćežki křiž za Izaaka a Rebekku.

Na toś tom městnje se cujotej Izaak z Rebekku wobtužonej, až jo se Ezaw namakał swójej njewjesće mjazy cuzymi, až jo se wóženił z Hetitarkoma a nic z Hebrejarkoma. Jeju wobtužonosć jo w hebrejšćinje wopisana tak: ותהיין מרת רוח ליצחק ולרבקה .

W pósłownem pśestajenju to groni, až stej byłej źowći Izaakoju a Rebecce „górkosć ducha“. Se wě, až by take pśestajenje njeglucne było a snaź teke zadorało rozměśeju. Problem njejo, až su se pśestajarje rozsuźili namakaś frazu, kótaraž by se makała z takim wóznamom, problem jo hynakšy. Kśica jo cysto nowotestamentny motiw, a jogo wužywanje we Starym testamenśe na městnje, źož njama nic cyniś, jo wjelgin - mógali groniś - njeprofesionelne.

Wobraz "Sodom a Gomorrha" Johna Martina z lěta 1832. Cośo ceły wobraz wiźeś? How stłocyś!

Gaby šło wó beletriju, njeby pśeśiwo tomu nic měł a samo musał pśiwdaś, až jo to wjelgickan dobra myslicka. We toś tom paźe pak źo wó nabožninski tekst, a my musymy mysliś na to, až ma kužde słowo swóju swójsku gódnotu a teologiske slědy.

Pśispomnjenje k pśispomnjenjam

Na to praji čłowjek: »To je skónčnje kósć z mojich kosći a mjaso z mojeho mjasa! Žónska ma wona rěkać, dokelž je z muža wzata.« (Gen 2, 23)

Jej se buźo groniś žeńska, dokulaž jo z muskego? Cogodla? Źo jo ta logika? Kak zwisujotej tej słowje? Dejm ja póglědnuś do hebrejšćiny? Ach zow – jej buźo se groniś אישה, iša - žeńska, dokulaž jo z איש, iš - muskego.

Pśispomnjenja maju słužyś k zbadnosći. Rozmějom, až njejo móžno, kuždu drobnostku komentěrowaś, kótaraž jo w teksće – knigły by pón byli pśeliš wjelike a wjelgin njepśeglědne. Ale někotare městna su bźez wujasnjenja nic jano śěžko k rozměśeju, ale samo ceło njerozmějuce.

Na drugem boce wujasnjeja, kenž nastupaju na pś. pragrěch (pśispomnjenje ku Gen 2, 17), słušaju skerjej do katechizma. Teke na pś. didaktiske pśispomnjenje na boku 48: Stawizna wo egyptowskim Józefje wuči nas, kak zamóže Bóh zło k dobremu zwjesć. jo pó mójom měnjenju pódermne, dokulaž to samske se pišo pitśku dalej, jano z drugimi słowami, ze słowami Jozefa samego: Nječińće pak sej starosće a njewumjetujće sej ničo tohodla, zo sće mje sem předali. Přetož Bóh je mje doprědka pósłał, zo by wam žiwjenje wuchował. (Gen 45, 5).

Mója slědna teza jo k pśispomnjenjeju na boku 28: Swjata winowatosć, hosća škitać, bě tehdy wažniša hač česć žónskeje, kótarež se póśěgujo k tšojenjeju wó Sodomje. Tencas stej k Lotoju pśišłej gósća, a gaž su to wobydlarje města zgónili, su k Lotoju šli a 5Wołachu za Lotom a prajichu jemu: »Hdźe staj mužej, kotrajž staj dźensa wječor k tebi přišłoj? Přiwjedź jeju k nam won, zo bychmy jeju spóznali!« 6Lot wuńdźe k nim před durje a zawěrajo durje zady so 7rjekny: »Moji bratřa, njeskućće tajke złóstnistwo! 8Tu mam dwě dźowce, kotrejž njejstej hišće žanoho muža spóznałoj. Tej přiwjedu k wam won, a čińće z nimaj, štožkuli so wam zechce. Tutymaj mužomaj pak njesměće ničo činić, přetož staj so podałoj pod chłódk mojeje třěchi.« (Gen 19)

Pśispomnjenje jo nejskerjej w rěchu, gósće su se zawěsće cesćili. Ale gaž su se awtory rozsuźili, toś te werše komentěrowaś, snaź su mógali lěpjej groniś, až cesć gósća jo była wažnjejša ako ta žeńskeje, dokulaž wó to howko źo. Muske, kótarež su k Lotowemu domoju pśišli, kśě póznaś jogo gósća. A werb póznaś se wužywa w Starem testamenśe za seksualny wobchad (tak teke na pś. Gen 4,17; 4,25). Togodla co jim Lot swójej źowce póstajiś, kótarejž njejstej hyšći muskego póznałej, aby z nima cynili, což se jim zekśějo, lubjej z nima ako z jogo gósćima.

Pódobne tšojenje, źož jo ten zaměr hyšći lěpjej wiźeś, jo w Knigłach sudnikow. Jědro tšojenja, kótarež se njeskóńcyjo tak glucnje ako pla Lota, jo Sud 19, 22-29. Gaž raźi cytaśo kšawne krimije, namakajśo se toś to městno we swójej Bibliji a snaź teke te druge, wó kótarychž jo how było grono.

Chceće swoje měnjenje k tutemu přinoškej wozjewić?
Wobdźělće so na našej diskusiji!