Ze „Złotym palcom“ w Hochozy

Kóžde nalěćo pokazuje Němsko-Serbske ludowe dźiwadło činohru w delnjoserbskej rěči. W poslednich lětach smy so na to zwučili, zo zarjaduja premjeru w Hochozy, poměrnje wulkej dwurěčnej wsy w Picnjanskim amće. Čehodla?

W Hochozy ze swojimi skoro 900 wobydlerjemi je so serbska rěčna a kulturna substanca hač do dźensnišeho chětro derje zdźeržała. „Wjes hońtwjerjow, hribarjow a spěwarjow“ je jenož 20 kilometrow wot Choćebuza a 100 kilometrow wot Berlina zdalena, ale jeje połoženje je jónkróćne: Praktisce ze wšěch stron wobdawaja ju huste chójnowe lěsy. Tuta napadna izolacija wot zbytneje Delnjeje Łužicy we wokrjesu Sprjewja-Nysa je k tomu přinošowała, zo maja tradicionelne žiwjenske wašnja tam hišće swoje krute městno. Při tym njeje moderny čas wjes wobešoł. Hdyž smy před dźiwadłowym wječorkom wjesny centrum pytali, zadźerža nas braniborska policija: Runje na tutym pjatku, 13. apryla, wotměwaše so we wokolinje kolesowarske wubědźowanje, a Hochoza bě cil. Zwonkownje čini wjes hladany zaćišć, to drje su tež kolesowarjo pytnyli. Přeco zaso storčiš we wsy na robustne drjewjane ławki a blida, kotrež k wotpočinkej přeprošuja. Podłu hłowneje krajneje dróhi (L 50) wjedźe plestrowany chódnik, kiž štyri wjesne dźěle zwjazuje: Wjas z wudworom, Hugoń, Gólu a Pěski. Někotre pokazowaki su němsko-serbske. Wšudźe widźiš małe rjemjeslniske zawody, na jednym kwadratnym kilometrje bydli 22 ludźi. Čestnohamtski wjesnjanosta, zastupjer swobodnych wolerjow, přijimuje zajimcow kóždu srjedu wječor w njenapadnym běrowje. Před nim namakamy busowe zastanišćo, hdźež wotjědźe šěsć do sydom razow wšědnje bus přez Picnjo do Choćebuza.

Na druhej stronje dróhi ležitej hosćenc a „Wejsańska ambulanca“, poslednja ma cyle serbski napis. Za to je wojerski pomnik za prěnju swětowu wójnu, hnydom pódla ewangelskeje čerwjenocyheloweje cyrkwje, jednorěčnje němski. „Den Beschützern der Heimat“ resp. „dem Vaterland“ steji w złotym pismje na kamjenju. Mjena padnjenych su k 90 procentam serbske. W gmejnskim kulturnym centrumje namaka so mały domizniski muzej, kotryž rěka „Kolesko“ („Kołwrót“) a rozprawja wo plahowanju a wobdźěłanju lena. Hdyž přidamy k serbskemu słowu „Hochoza“ němski artikl w dialekće, „dr Ochoza“, potom móžemy – ludowoetymologisce – rozumić „Drachhausen“. Wopon sydlišća je tuž „der Drachen“, delnjoserbsce plon, kotryž dźerži lipowe łopjeno w pacy. (Jenož jedne, nic tři kaž Domowina.) Najwjetši eksemplar woponoweho zwěrjeća steji srjedź wsy. Je so k Serbskemu swjedźenjej lěta 1998 po Małowjelkowskej metodźe z betona a železa natwarił. Nětko słuži jako škitar – wojacy njejsu wjace trěbni.

„K złośanemu plonoju“ rěka tež wulki Hochožanski hosćenc, kiž drje pochadźa ze sydomdźesatych lět. Dźiwadłownicy a přihladowarjo so tu stajnje derje a promptnje posłužuja. Lokal wobsedźi wjacore rumnosće a žurlu, kotraž so za zarjadowanja wužiwa. Srjedź apryla (pjatk, tón 13.!) so sta, zo swjećachu w prědnim dźělu žurle kulojte narodniny, hdyž mějachu Budyscy hrajerjo nowu komediju Jurja Kocha předstajeć. Tole zbudźi wězo wobmyslenja a dopominaše na zažne lěta serbskeho jewišća. Ale narodninska zhromadnosć měješe zrozumjenje a premjerny zawěšk so dypkownje wotewri.

„Hochoske luźe njamaju jano wjele wušej za pśirodu a zwěrjata“, je Adelheid Dawmowa 1980 we „wjesnym wobrazu“ za Nowy Casnik napisała. Ně, woni wudźeržuja hižo 150 lět swój měšany chór. A wot 1998 skutkuje pola nich tež lajska „źiwadłowa kupka“. Wokoło charismatiskeho wjesnjanosty Fryca Wojta zjednoći so tehdom skupina entuziastow, kotraž wosebje rady žiwjenje „jagara Bagole“ zwobraznja, teje Hochožanskeje kultfigury. A amaterojo žnjeja runje tak wutrobity přiklesk kaž hewak profesionelni dźiwadźelnicy.

Hochožanscy su potajkim jara kompetentny, ale zdobom kritiski publikum. „Złoty palc“, najnowša delnjoserbska inscenacija, kotraž dožiwja srjedź apryla swoju turneju po starym Choćebuskim wokrjesu, staji na zwjetša staršich maćernorěčnych hosći wysoke žadanja. Zawěsće, wot žanra jedna so wo komediju abo samo farsu. Čłowjeske zmylki a słabosće so tu wuraznje wusměšuja. Ale Koch, jako nazhonity dźiwadłowy awtor, je za satiriskim jednanjom filozofiske wěrnosće schował, kiž při hrajerskim tempje wšitke ani sobu njedóstanješ. Fryco Kšamaŕ z Drjenowa měješe prawje, hdyž praješe do mikrofona serbskeho rozhłosa, zo by sej hru rady hišće přečitał a čerwjenu nitku wot spočatka sćěhował. W cyłku pak reagowaše publikum přećelnje, haj zahorjeny. Jewišćowe podawki so zdźěla wótře komentowachu, na wjacorych městnach zaklinča spontany přiklesk. Swoju „třeću“, tu delnjoserbsku rěč běchu dźiwadźelnicy nimale perfektnje nastudowali. Režiser Lutz Hillmann bě so znowa za groteskne maski rozsudźił (kaž hižo při Budyskej premjerje w nowembru 2006), štož jednotliwe figury wótrje typizěrowaše. Fantastiske dialogi a překwapjace situacije tworjachu nadwyšenu mjezywoprawdźitosć, kotraž na byće a traće čłowjeka jasnje wróćo pokazowaše. (Fabla hraje takrjec kaž na njebju tak na zemi.) Dwurěčny „Złoty palc“ njeje domizniska hra. Jeje tema su čłowjeske charaktery we wšelakich politiskich konstelacijach, nic jenož serbske charaktery. Tohodla je konsekwentne, zo so komedija w nowej hrajnej dobje tež němsce předstaji.

Jako Hochožanski wjesnjanosta před dźesać lětami hrajerski talent, Wernera Lehmanna, wo přistup k dźiwadłowej skupinje prošeše, wotmołwi tutón: „Derje, ja činju sobu. Bohaći drje při tym njebudźemy, ale snano sławni.“ Bě to mudra předwidźiwosć. Hochožanska „źiwadłowa kupka“ bě a je jenička w Delnjej Łužicy. A we wsy je dźiwadłowy bacilus wšudźe rozšěrjeny, samo na čornej tafli před cyrkwju. Tam přeprošowaše spočatk apryla priwatna „Theater Company“, kotraž mj. dr. w Picnju wustupuje, na komediju „Pension Schöller“ po wersiji Berlinskeho Kudamma. Dalši plakat – rejowanski por před Chróšćanskej siluetu – wabješe hižo za folklorny festiwal „Lausitz-Łužica“, kiž 20. julija tohorunja z předstajenjom do Hochozy přińdźe. Hač lajska skupina w přichodnym času nowu hru přihotuje, njeje dotal znate. Wěste je, zo wopyta hornjoserbske powołanske dźiwadło tež klětu z nowym programom Delnich Serbow. A za premjeru hodźi so lědma lěpše městno namakać hač swojorazna wjes Hochoza.

Tu dočasnje wozjewjeny tekst woćišći so 27. 4. 2007 w Serbskich Nowinach.