wućišćeć | pósłać

Ludwig Ela, Budyšin – 15.03.2005

Pozadk

Serbska ludowa strona – 1924, 2005

Hižo dlěje so w Serbach wo tym přemysluje, kak móžemy naše wosebite zajimy, na přikład na kulturnym a kubłanskim polu, politisce skutkownišo artikulować a přetłóčić. Hdys a hdys je so w tutej naležnosći tež do zjawneje diskusije namołwjało, na přikład pod hesłom „zjawnoprawniski status Domowiny“, „serbske samozarjadnistwo po madźarskim modelu“ abo „serbski parlament“. Z dobreje přičiny njejsu w serbskim narodnym skutkowanju zakótwjeni diskutanća ideju „serbskeje strony“ preferowali. Na rozdźěl k Šleswigsko-Holsteinskej abo Južnemu Tirolej nimamy w Serbach ani tamniše historiske pozadki wutworjenja mjeńšinoweje strony ani wolerski potencial.

Serbska ludowa strona w 20tych lětach

Pospyty, serbske narodne zajimy tež přez politiske strony zwuraznić, znajemy z dwacetych lět zašłeho lětstotka. Móžemy tu mjenować 1919 nastatu Łužisku ludowu stronu/Lausitzer Volkspartei (ŁLS), to rěka stronu, kotruž drje su Serbja, mjez nimi sobuzałožer a předsyda Domowiny Arnošt Bart, wutworili, kotraž pak bě wusměrjena na regionalne (awtonomne) rozrisanje serbskeho prašenja. Tuta demokratisce zmyslena strona, kotraž njemóžeše pak so na wulku podpěru tež mjez Serbami zepěrać (TCM orientowaše serbskich katolikow skerje na katolsku stronu Centrum), pak hižo po krótkim času markantnu rólu njehraješe.

W slědowacych lětach njedóstawachu Serbja ze žaneje politiskeje runiny kajkeježkuli efektiwneje pomocy. Němsko-nacionalistiske strony so agresiwnje přećiwo Serbam měrjachu; ale tež ze stron křesćanskich a byrgarsko-demokratiskich politiskich kruhow a wot socialnych demokratow njemóžeše so zrozumjenje za starosće narodnych mjeńšin wočakować. Mjeńšinowy artikl 113 Weimarskeje wustawy bě „muster bjez hódnoty“. Spočatk meje 1924, něšto tydźenjow do wólbow do Reichstaga, nasta nowa nacionalna strona Serbow – mjez druhim wot Jakuba Lorenca-Zalěskeho, Marka Smolerja a Jana Skale nastorčena Serbska ludowa strona/Wendische Volkspartei (SLS). Prašejo so za zwjazowacej ideju Serbskeje ludoweje strony, zwěsći Lorenc-Zalěski rozdźěl k ŁLS:

„Tež při prěnim samostatnym wustupowanju jako Łužiska ludowa strona njehodźeše so ideja samostatneje Łužicy k zhromadźowanju trjebać. Tale ideja běše přenahła, přeutopiska, hač zo chcychu ju wšitcy Serbjo sćěhować.“ (Jakub Lorenc-Zalěski: Serbska ludowa strona. W: Serbske Nowiny, lětnik 83, čo. 11 (14.1.1924) str. 2)

Prašejo so za zhromadnym idealom SLS přińdźe Zalěski na samsnym městnje k rezultatej:

„Naša serbska rěč, to je ta uniforma, na kotrejž móžeš našich ludźi spóznać. Štóž tu wjace njewužiwa, njesłuša wjace k nam. Serbska narodnosć, naša krasna serbska rěč dyrbi potajkim być ta wšozajimna ideja, pod kotrejž dyrbimy so zhromadźować.“

Nastaće SLS steješe w zwisku ze zjednoćenjom narodnych mjeńšin w Němskej do w samsnym lěće nastateho zwjazka. Přez Zwjazk narodnych mjeńšin w Němskej, kiž staješe do srjedźišća prócowanja wo zwoprawdźenje artikla 113 Weimarskeje wustawy a mobilizowaceho nimo pólskeje mjeńšiny Danow, Litawčanow, Frizow a Łužiskich Serbow, nasta zhromadna politiska platforma a poměrnje realna šansa mjeńšinowych zastupjerjow, so do parlamenta dóstać. K tomu zwjazachu so wotpowědne politiske organizacije, mjez nimi SLS, do wólbneje lisćiny „Nationale Minderheiten Deutschlands“.

SLS namaka w meji 1924 w serbskim ludźe poměrnje dobry wothłós. We wólbnym boju podpěrowaše ju rjad wuznamnych Serbow, mjez nimi tež wodźace wosoby Towarstwa Cyrila a Metoda. SLS nahromadźi dohromady nimale 11.000 hłosow, přewažnje w Hornjej Łužicy. W někotrych dwurěčnych wsach docpě wusahowace wuslědki: Ralbicy (91%), Serbske Pazlicy (87%), Radwor (73 %), Chrósćicy (65%), Worklecy (58 %). W ewangelskich gmejnach bě mj. dr. w Malešecach, Wuješku, Poršicach a Krakecach najsylniša strona. Serbske Nowiny hódnoćachu ličbu něšto wjace hač 2.000 wolerjow SLS z Delnjeje Łužicy jako wuznamny wuspěch. Dnja 6. meje 1924 pisachu pod nadpismom: „Sława Delnjołužiskim Serbam“: „Z Delnjeje Łužicy přińdźe překwapjaca a nimoměrnje zwjeselaca powěsć. Delnjołužiscy Serbja su na serbsku lisćinu 2232 hłosow zjednoćili.“

W slědowacych wólbach so wuslědki SLS hižo njewospjetowachu. SLS njedócpě sama mandaty w sejmach; přez zhromadnosć w Zwjazku narodnych mjeńšin w Němskej, kotrehož profil Jan Skala jako redaktor towarstwoweho časopisa „Kulturwehr“ njemało sobu postajowaše, zaběžachu pak tež serbske naležnosće do politiskich rozestajenjow woneho časa.

Mjez wodźacymi wosobami Serbskeje ludoweje strony běchu mj. dr. Jakub Lorenc-Zalěski, Marko Smoler, far. Jakub Šewčik, Franc Natuš, Michał Nawka, Jan Lajnert a Bjarnat Krawc.

SLS – dźensa?

Poměry dwacetych lět njemóža so wězo do dźensnišeho přenjesć. Při wšěch njedostatkach je juristiske połoženje a statne spěchowanje Serbow date – absolutneje konfrontacije němskich politiskich kruhow z narodnymi mjeńšinami, kaž spočatk 20tych lět, njeje. Při wšěm je pytanje za efektiwnišimi formami zapřijeća šěroko legitimowanych zastupjerjow serbskich zajimow w politiskich procesach trěbne a legitimne. Relatiwny wuspěch SSW w Šleswigsko-Holsteinskej pak njemóžemy mechanistisce na połoženje w Braniborskej a Sakskej přenjesć. Powołanje iniciatorow Serbskeje ludoweje strony na SSW, kaž je so to kónc februara stało, nimam za konstruktiwne, dokelž so ani specifiske pozadki nastaća, wuwića a skutkowanja SSW analyzowali, ani aktualne kontrowersne diskusije w Šleswigsko-Holsteinskej wobkedźbowali njejsu. Na přikład stej so na wotpowědnu skóržbu Krajne wyše sudnistwo a Zwjazkowe wustawowe sudnistwo z prašenjom legitimacije SSW jako „mjeńšinowa strona“ zaběrali a w tutym nastupanju wusku splećenosć politiskeje organizacije Danow SSW z třěšnym zwjazkom Sydslesvigsk Forening připóznali. Za problematiski mam narok iniciatorow SLS, so na „kontinuitu“ (?) z ŁLS resp. SLS 20tych lět powołać, a samo twjerdźić, zo su „juristiski naslědnik“(!) tuteju stronow.

Chceće swoje měnjenje k tutemu přinoškej wozjewić?
Wobdźělće so na našej diskusiji!