wućišćeć | pósłać

Jan Nuk, Radwor – 02.09.2005

Referat předsydy Domowiny wo šulstwje

Čas je zrały za nowe puće

Předsyda Domowiny přednjese na 4. dnju zachowanja serbskeje šulskeje syće dnja 02.09.2005 w Chrósćicach referat, w kotrymž analyzuje tuchwilny staw serbskeho šulstwa a poda dwě alternatiwje. Jeho mysle, kotrež maja zdobom pohnuwać do rozmyslowanja a produktiwneje diskusije čitaće tu:

Česćeni přitomni,

na spočatk swojeho přednoška staju štyri tezy:

1. Rěč je najbytostniše identifikaciske znamjo kóždeho luda. Za narodne mjeńšiny a małe ludy wuznam rěče hišće přiběra. Zhubi-li so rěč, zhubi so tež lud. Tole w serbskim ludźe sylnje začuwamy.

2. Přirunujo z časom do přewróta je tež w serbskich swójbach ličba dźěći wo 50% spadnyła.

3. Serbska swójba je najwažniše maćernorěčne kubłanišćo dorosta.

4. Serbska rěč w swójbach so dźeń a bóle wosebje w rěčnje měšanych mandźelstwach zanjecha.

Wuchadźejo z tutych tezow zwěrju sebi zwěsćić, zo su serbske kubłanišća dźensa najwuznamniši stołp wuchowanja serbskeje rěče, dokelž serbska swójba tutón nadawk hižo tak spjelnić njemóže, zo by so serbski lud zachował. Z toho wurosće prašenje, hač je tuchwilne serbske šulstwo kmane tutón bytostny nadawk spjelnić. Kajke mamy zakonske rjadowanja, kotrež postajeja struktury a wobsahi serbskich kubłanišćow?

1. Wustawa Sakskeje z dnja 27.05.1992 postaja w artiklu 6, zo kraj zaruča a škita prawo Serbow na zachowanje jich identity kaž tež hajenje a wuwiwanje jich zdźědźeneje rěče, kultury a jich tradicijow, wosebje přez šule, předšulske a kulturne institucije.

2. Sakski Serbski zakoń postaja w § 2, zo kraj, wokrjesy a gmejny w serbskim sydlenskim rumje zaručeja a spěchuja wuměnjenja k zachowanju a wuwiwanju serbskeje rěče a tradicijow kaž tež kulturneho herbstwa.

3. Sakski šulski zakoń z dnja 20.08.2004 postaja w § 2, zo maja Serbja prawo k wuknjenju serbskeje rěče a w § 4 a, wotrězk (4) so postaja, zo su we wopodstatnjenych padach wuwzaća nastupajo wulkosć rjadownje a čarowosć w srjedźnych šulach a na gymnaziju móžne. Tajke wuwzaća su k škitej a k zaručenju prawow serbskeho luda wotpowědnje artiklej 6 Sakskeje wustawy a wotpowědnje artiklej 8 wotrězki b, c a d Europskeje charty regionalnych a mjeńšinowych rěčow móžne.

Potajkim měło móžno być, wutworić rjadownje w zakładnych šulach z mjenje hač 15 dźěćimi a w srjedźnych šulach dowolić jednočarowosć z 20 dźěćimi na

rjadownju a samo pod tym. Wobkedźbować pak dyrbimy, zo steji pod mjenowanym § 4 šulskeho zakonja „Abweichungen sind zulässig” –

potajkim dowolene, nic postajene. Z tym njeje postajenje juristisce čiste rjadowane. Kultusowe ministerstwo móže rozsudźeć po swojim dobrozdaću. Dokelž je stajnje w pjenježnych wuskosćach, rozsudźi tež přeco pod aspektom lutowanja.

Hdźe widźu najwjetše deficity tuchwilneho rjadowanja serbskich šulskich naležnosćow?

1. Prócowanja našich šulow wo kóždeho šulerja, zo bychu spjelnili postajenu wulkosć rjadownje, su za cyłkowne serbske šulstwo kontraproduktiwne. Wosebje to płaći za poćah mjez gymnazijom a srjedźnymi šulemi. Serbskej srjedźnej šuli w Radworju a Budyšinje pjelnitej so z němskimi dźěćimi, kotrež nimaja žanežkuli předznajomosće w serbšćinje. Na přikład so prócuja w Radworju wo dźěći z Njeswačidła, Wulkeje Dubrawy a Małeho Wjelkowa. Srjedźna šula w Budyšinje je lětsa přiwzała 35 dźěći do 5. lětnika. Wjetšina z nich njeje přešła serbsku zakładnu šulu. Pobrachuje zasadna jednotna serbska šulska politika nastupajo rjadowanje šulerskich prudow a jednotne dojednanje a postupowanje nastupajo wuchowanje serbskosće šulow we wotwisnosći wot wobknježenja serbšćiny přiwzatych šulerjow. Ćišć na serbske šule, zo maja wojować wo kóždeho šulerja, dźe we wjetšinje serbskich šulow na kóšty serbskeje substancy.

2. Pobrachuje jasnosć a přeswědčenje a zhromadne postupowanje mjez serbskimi šulemi, komunami, politiskimi zamołwitymi a serbskimi zarjadnišćami nastupajo natwar struktury kubłanišćow za naše dźěći, započinajo z pěstowarnjemi přez zakładne a srjedźne šule hač ke gymnazijej.

Nam pobrachuje zhromadna wola a rjadowaca móc, kiž słužitej zwjazowacej a jednoćacej filizofiji wo natwarje woprawdźe serbskeho šulskeho systema, kotryž přewinje hranicy zarjadniskich a politiskich wjazbow.

3. Pobrachuje jasnosć wo pućach, naprawach a metodach šulske hranicy přesahowaceho narodneho kubłanja našich dźěći, wědźo wo tym, zo je nawuknjenje rěče zakładny zaměr, zo pak je runje prašenje swójskeje identifikacije za nas eksistencielne prašenje.

4. Zakótwjenje serbskeho šulstwa do płaćaceho kubłanskeho systema Sakskeje je nastupajo zasadźenje serbskich wučerjow kontraproduktiwne. Zniženje dźěłoweho časa serbskich wučerjow wjedźe k tomu, zo zasadźuja w serbskich šulach hižo nětko (hlej serbski gymnazij) a postupnje dale a bóle němscy wučerjo, štož škodźi serbskej atmosferje na našich šulach.

5. Nimamy koncept za serbske šulstwo, kotryž wobkedźbuje dale spadowace ličby porodow do přichoda. Widźu strach, zo so za 15 abo 20 lět serbske šulstwo doskónčnje zlikwiduje.

Kajke su alternatiwy?

1. Zakonske rjadowanja za serbske šulstwo so tak wudospołnja, zo so mjenowane njedostatki w dalokej měrje wottwarja.

2. Prócujemy so wo serbsku kubłansku awtonomiju.

K dypkej 1 – změna zakonskich rjadowanjow

Hižo wot lěta 2003 smy so zaměrnje prócowali wo nowelěrowanje Postajenja wo dźěle na serbskich a druhich šulach w serbskim sydlenskim rumje. Sakskemu kultusej předleža tezy za změny a nowelěrowanje postajenja, chiba tež šulskeho zakonja. Domowina, Serbske šulske towarstwo a Sakska serbska rada su wudźěłali w 12 dypkach trěbne rjadowanje za serbske šulstwo. Tutón podłožk je so zhubił w pisanskich blidach ministerstwa a we wjacorych rozmołwach njejsmy docpěli konsens ze Sakskim knježerstwom.

K dypkej 2 – serbska kubłanska awtonomija

Po přewróće su sej mnozy Serbja wobhladali konstrukt systema Danskeje mjeńšiny w Šleswigsko-Holsteinskej. Nimale wšitcy běchu přeswědčeni, zo by tutón system tež Serbam był móžny puć k rozrisanju swojich kubłanskich naležnosćow. Danojo tam su nošerjo swojich šulow, woni přistaja swojich wučerjow, postajeja wobsahi a struktury swojich šulow. Trěbne financy zwjedźetej Danska a Němska na zakładźe Bonnsko-Kopenhagenskeho zrěčenja z lěta 1955.

My bohužel maćerny kraj nimamy. Njeměli pak samsne prawo, rjadować swoje šulske naležnosće kaž druhe narodne mjeńšiny w Němskej? Wuchadźam z toho, zo bychmy swoje šulske naležnosće sami rjadować móhli, by-li nam Sakska přizwoliła financy, kotrež dźensa za serbske šule k dispoziciji staja.

Hišće raz k powšitkownemu zrozumjenju zwěsću: Njeńdźe wo wutworjenje priwatneho serbskeho šulskeho systema ze zběranjom šulskeho pjenjeza, ale wo kubłansku awtonomiju. Sakski stat wostanje w zamołwitosći za serbske šulstwo, stat da serbskemu nošerjej na zakładźe statneho zrěčenja nadawk, šulstwo w swojej zamołwitosći rjadować.

Kak móhła so tajka kubłanska awtonomija zeskutkownić?

1. Wutwori so predestinowany nošer serbskich šulow - pak z kruha wobstejacych towarstwow abo ze załoženjom noweho nošerskeho towarstwa.

2. Wudźěła so financny, wobsahowy a strukturny koncept serbskeho awtonomneho šulstwa.

3. Šěroka serbska zjawnosć koncept diskutuje, wudospołni a podpěra.

4. Serbski nošer so wobroći w zhromadnosći z Domowinu a druhimi towarstwami a župami na sakske knježerstwo a na parlament z próstwu wo přesadźenje koncepta. Wosobinsce sym za to, zo by serbski nošer postupnje přewzał serbske šule, započinajo z jednej rjadownju abo jednej šulu.

Česćeni přitomni,

jeli nětko hižo při prěnich drobnych wobmyslenjach ruce do klina złožimy, wostanje přichod serbskeje rěče přewšo njewěsty.

Čas je zrały, zo kročimy při rjadowanju našich šulskich naležnosćow po nowych pućach. Na lětaku, kotryž so tu dźensa rozdźěla, steji hesło Jana Radyserba- Wjele: „Štóž njespyta, njezhoni”. Tuž prošu Was wo Wašu akceptancu, podpěru a sobudźěło. Jednajmy potajkim!

Chceće swoje měnjenje k tutemu přinoškej wozjewić?
Wobdźělće so na našej diskusiji!