Wjetšiny a mjeńšiny

Budyski Serbski institut z. t., wotrjad Empiriske kulturne slědźenje / ludowěda přewjedźe wot 28. 9. hač do 1. 10. 2005 w Smochćicach konferencu: „Stawizny poćahow. Mjeńšiny – wjetšiny w europskej perspektiwje“. Na interdisciplinarnym mjezynarodnym zjězdźe přednošowachu referenća z tu- a wukraja wo poćahach a problemach mjez mjeńšinami a wjetšinami na najwšelakorišich přikładach z cyłeje Europy. Njeje móžno, wo wšěm tu rozprawjeć, štož je so přednošowało a diskutowało. Skerje hodźa so někotre zaćišće podać.

Hižo w zawodźe so zwěsći, zo su diferency a tež njerunosće mjez wšelakimi etniskimi skupinami, wjetšinami a mjeńšinami. Tu wšak njepobrachuja nazhonjenja, ale wjele bóle wotpowědne stawizny, abo lěpje stawiznički wo tym. Potajkim wo nazhonjenjach z poćahami mjez wšelakimi skupinami so přemało rěči a widy na to so přemało mjezsobu wuměnjeja (E. Černokožewa). Zapřijeće mjeńšina na jednej stronje a wjetšina na druhej je z nowšeho časa. Hakle w 19. lětstotku, jako so narodne staty etablěrowachu, stachu so mjeńše kultury abo narodnosće z mjeńšinu(K. Köstlin). To wězo njerěka, zo njebě do toho hižo asymetrije mjez nimi, ale po wutworjenju jednotneho politiskeho teritorija (narodny stat) měješe so na kóždy pad tež jednotna kultura přesadźić, zo by narodny stat jednoćiła a skrućała. To dyrbješe chcyjo nochcyjo bóle hač prjedy ke konfliktam mjez wotpowědnymi wjetšinami a mjeńšinami wjesć. Hačrunjež su dźensa historiske wuměnjenja wo wjele hinaše a wšitko so tak bjeze wšeho přirunować njehodźi, so podobne konflikty hakle njedawno, po padnjenju Berlinskeje murje a zakónčenju „zymneje wójny“ we wuchodnej Europje wukristalizowachu (P. Lozoviuk). Z rozpadom dotalnych mnohonarodnostnych cyłkow do narodnych statow wuwichu so tež tam wšelake konflikty. Někotre wjedźechu samo k wójnje, mnohe, zdźěla nam mjenje znate, konflitky dymja pod powjerchom. Tež w transnacionalnych rumach so konflikty njezhubja. W času globalizacije a europskeho zjednoćenja so stare konflikty a nowe napjatosće zaso zjawnišo jewja. Wosebje napjatosće mjez wjetšinami a mjeńšinami, na př. tež mjez němskej wjetšinu a serbskej mjeńšinu, njejsu ze swěta. Asymetriske poćahi jewja so samo w liberalnej demokratiji, dokelž měrja wjetšiny rady politiske a kulturne zjawy ze swojimi měritkami, to rěka z nazhonjenjemi a měritkami wjetšiny. A mjeńšiny dyrbja so dale wusprawnjeć abo zakitować (M. Wałda). Swoboda, mnohokulturnosć abo pluralita wjedu drje wot jednozmyslnosće preč, ale wjetšiny postajeja dale. W postmodernym swěće njeběža pak hranicy jenož mjez narodami a narodnosćemi, mjez etnijemi a nabožinami, ale husto tež mjez swětonahladami, mjez rozumnym nastajenjom a fanatizmom, mjez tolerancu a hysteriju (M. Salzbrunn). Tohodla so namjetowaše, zo dyrbjała kultura być wójmidło, kotrež mjezsobne wuknjenje a zrozumjenje zmóžni. Dyrbjeli potajkim přińć ke kulturje wuknjenja. W dalšej diskusiji pak so zaso pokaza, zo móhli abo dyrbjeli kultury być pasma, abo hinak prajene, pufrowe cony, w kotrež so jednać a wujednawać hodźi. Tu hodźi so nawjazać na problematiku identity, wokoło kotrejež so diskusija dale plećeše. Tak rozjimachu so zapřijeća kaž diferenca a diwersija, t. r. rozdźěle a hinakosće (A. F. Reiterer). Identity – hač jednotliweho čłowjeka abo tež jenotliweje skupiny – so stajnje měnjeja. Identita je přeco wobmjezowana na čas a rum, to rěka, čłowjek so stajnje we wěstym aktualnym ciwilizaciskim procesu kubła. Tak bě to w zańdźenosći, a nic naposledk je to dźensa tak, jenož w dźensa spěšnje so měnjacym času su prašenja identity a mentality hišće komplikowaniše a bóle zašmjatane. Dźensniše identity maja dźeń a wjace fasetow, su mnohotniše a pisaniše. Wosebje přitrjechi to na př. za urbane wulkoměsta, kotrež wšak ženje bjez migracije njeběchu, haj twjerdźi so, zo su wulkoměsta samo na migraciju pokazane. Tohodla běchu wone mjenje abo bóle přeco hižo mnohoetniske, hustodosć so geta instalowachu. Tohodla je za wulkoměsto „urbana“ diferenca, wšelakorosć a diwersnosć „banalna wšědna normalita“ (E. Yildiz). Ale geta njeměli w postmodernje hižo być, bohužel je to hišće přehusto realita.

Jara rozdźělne diskusije wo tu mjenowanych a njemjenowanych zapřijećach a problemach, kotrež so hišće na mnohich přikładach rybowachu a so z dalšich referatow wužórlichu -– hlej na př. referat wo židowskim žiwjenju w Němskej (I. Runge) – móhli so zhruba takle zhornyć: Kultury wobohaćeja a zmóžnjeja wuměnu, wone pak sadźeja tež hranicy. Snano měło so hišće wjele bóle wo tym diskutować, što hranicy su. Kultura je na jednej stronje samozrozumjenje, haj, wona je pregnantny wuraz samopostajenja. Zwostanje wšak prašenje, kak daloko smě tute samopostajenje hić, a wosebje, što wone njeměło być? Na žadyn pad njeměło wotmjezowanje k wumjezowanju wjesć. Na wšo to pak njehodźa so doskónčne wotmołwy dać. Dyrbimy potajkim dale pytać. K tomu njeje alternatiwy.

A što to skónčnje za Serbow rěka? Njesteji tu wótre prašenje samozrozumjenja a samopostajenja, diwersity a diferency? Hdyž sebi postmoderna kulturna teorija žada, zo dyrbi so diferenca připušćić a praktikować, potom to mjeńšiny dawno a kaž samozrozumliwje činja. Woni su nuzowani, być bi- a mnohokulturni. Ale runje tu spyta so mjeńšinje stajnje zaso wumjetować, zo wona njeje tolerantna dosć. A rady spytaja wjetšiny mjeńšiny powučować, zo dyrbja tajke a hinaše być. Wone dyrbja bjez wodycha wuknyć, hačrunjež su woni ći, kotrež dyrbja so nastajnosći nowym wuměnjenjam připodobnjeć. Paradoksnje płaći to zwjetša jenož za mjeńšinu, zo dyrbja so woni přeměnjeć, reagować abo so tuleć: kafkaeskny to staw. A što je z tolerancu, abo štó móže sebi tolerancu dowolić? Hustodosć je toleranca jednostronski akt, dokelž tolerancu móže sebi de facto jenož wjetšina napřećo mjeńšinje dowolić (I. Runge). Wona pak móže hnydom zaso tolerancu sćazać, hdyž mjeńšina dosć posłušna njeje. W politiskej filozofiji je dźensa powšitkowne měnjenje, zo njeje toleranca substancielny wobstatk liberalneje demokratije. To je z připóznaćom cyle hinak. Připóznaće tola woznamjenja, zo sej wšitcy na jednej runinje do wočow hladaja. Scyła, hdyž chce abo dyrbi so kultura swobodnje wuwiwać, trjeba wona připóznaće – a to płaći wosebje w krizowych časach, hdyž hrozy nadwaha kultury wjetšiny a podušenje kultury mjeńšiny. Nimo toho je w zjawnosći jenož to připóznate, čemuž so tež wěsta hódnota přicpěwa. Připóznaće je hižo tohodla wažne, dokelž móže so jenož přez nje wěste sebjewědomje wuwić. Nichtó njebudźe so za něšto rozsudźić, hdźež je wotwidźeć, zo je puć zašlahany. Socialna psychologija wě, zo tči w začuću mjenjehódnoty wjele wjace zaničowanskeho potenciala hač při wotewrjenym potłóčowanju. Tu wobsteji přeco hišće móžnosć, so wjećić. Na druhej stronje zamóže začuće, zo ma něšto šansu resp. zo je postup wotwidźeć, hory přesadźić. Potajkim njeńdźe docyła wo někajku agitaciju za něšto, ale měło so wo to postarać, zo so bariery wotstronja. To potrjechi tež bariery při samopostajenju. Nichtó njebudźe so wo samopostajenje starać, hdyž hrozy strach doskónčneho rozpada serbskeje komunity a jeje kultury. Njeńdźe tola wo přirodoškit někajke kulturneje družiny, ale wo kulturnu mnohotu. Wuwiće njeje jenož jedyn puć, ale legitimny puć kóždeje, tež swojeje kultury! Dźe wo kreatiwny potencial kóždeje kultury. Čehodla nic serbskeje?