wućišćeć | pósłać

Gregor Wieczorek, Chośebuz – 25.02.2005

Rozgrono wó pśistojnosći a serbskem ekstremizmje

Turnow njelažy w Europje

Turnow w lěśe 2005. Wjeliki źěl Dolneje Łužyce se wuznawa k serbskim kórjenjam a spěchujo serbsku rěc. Jano Turnow se zmužnje a njewomucnje wobara śišćoju, kenž se do teje jsy ze susednych gmejnow zadobywa.

Ten běły flak w Europskej karśe – cerwjene swětło za serbsku rěc w Turnowje.

Ako se tam pódajomy na zmakanje ze šołtu Helmutom Friesom a zagroniteju za źěło z rentnarjami Margaretu Kuhnoweju, myslimy se hyšći, až buźo to woglěd ako kuždy drugi. Helmut Fries jo pśijěł pó pśewrośenju do Turnowa z Póruhrskego regiona. Wón jo wjelgin malsnje dowěru Turnowarjow dobył, a wóni su jogo južo drugi raz za šołtu wuzwólili. Margareta Kuhnowa (71) ma źěło z rentnarjami na starosći, jo roźona Serbowka. Tej maminej rěcy, kótaruž wjelgin derje powěda, ale njejo pśeliš pśichylona. Ako se pšašamy za aktualnymi gmejnskimi nastupnosćami, pśiźo to grono wjelgin malsnje na to serbske.

Toleranca pó Turnojsku

„ Kuždy dej to gótowaś, což co, a wónoźiś pó swójom spódobanju. Ja akceptěrujom wšykno, jano njedajom se k nicomu pśeśiwo mójej wóli nagroniś a sebje nic nanuzkaś” – wobwěsćijo šołta swójo zazdaśim liberalne nastajenje. To ga klincy wjelgin rozymnje... Śim wěcej smy zaźiwane, ako šołta wugronijo słowa, kenž jogo rowno wobwěsćonej tolerancy pśeśiwje: „My ga mamy how dweju šołtowu, kenž stej ‚ekstrem’ how w našom amtskem wobcerku”. Ba! Esktremnej šołśe?! Tšach spryšćijo našo woblico: Jo žwała terora z Bliskego pódzajtša snaź do wokrejsa Sprjewja-Nysa placnuła? Bogalka!

Smy pak kradu wólažčone, ako se wopokažo, až šołśe ze susedneju gmejnowu njamatej nic cyniś z namócu a z bronjami. Kněz Fries wujasnjujo dalej: „Howacej njejsom žednej idejce nikula wótchylony, ale w toś tom paźe njeby se žednje nagroniś dał, serbski powědaś, abo sebje wót njeju tu serbsku rěc nanuzkaś jano dla togo, až by to kśěłej”.

Wopytujo něchten, Wam to serbske nanuzkaś?
„No jo, južo. Wónej se strowitej na serbski a se rozgranjatej na serbski w mójej pśibytnosći. A raz stej teke groniłej: Ty by dejał teke serbski wuknuś. Gaby jano ‚dobry źeń’ na serbski groniłej, pón by to w pórěźe było, ale wšykno wušej togo – to njejo pśistojne, to se njesłuša.”

Něnt nam swita, až Turnojski šołta ma serbske wulicowanje w jogo pśibytnosći za ekstremne. „Gaby se jano jaden z drugim rozgranjałej, pón by to něco drugego było, pón móžotej powědaś, ak cotej. Ale nic we wjelikej kupce, źož su druge šołty pódla, kenž serbsku rěc wětšy źěl njerozměju!” – wobtwarźijo ten samy Helmut Fries, kenž jo pór minutkow do togo wuznał, až nic pśeśiwo serbskej rěcy njama. Wěsće jo to cysta pśigoda, až ‚ekstrem’ stej pó jogo měnjenju rowno tej jadnučkej šołśe cełego wokrejsa, kenž docełego derje serbski wumějotej.

Konfucius pśeśiwo akciji „Serbska rěc jo žywa”

Konfucius, chinski filozof a mudrochaŕ, kótaryž jo cas žywjenja mudre grona z rukawow wutśěsował, jo raz gronił: „Chtož co k žrědłoju pśiś, dej plěś pód wódu”. Až buźo taka mudrosć něga pśeśiwo serbskej rěcy wułožona, njejo bogi mudrochaŕ wěźeł. Turnojski šołta pak rad Konfuciusa citěrujo, ako nam wujasnjujo, cogodla Turnow njejo se wobźělił na akciji „Sprachenfreundliche Gemeinde – serbska rěc jo žywa”.

„To jo teke była taka njespšawna akcija” – wobśěžkujo se dalej šołta. „Aby nas pśiwabili, su nam na jadnom boce gronili, až wóno pśi tom źo wó engelsku rěc a druge cuze rěcy. Wopšawdu pak su měli głownje tu serbsku rěc na mysli. Na wšyknych zarědowanjach ga su spěchowali jano tu serbsku rěc. A to mam ja za njespšawne. Južo ten plakat, ako jo za akciju wabił, jo był w serbskej rěcy napórany” – njamóžo se šołta wóspjet doźiwaś.

„Njejo Wam było wót wšogo zachopjeńka jasne, až źo pśi tom wó serbsku rěc?”, toś to pšašanje wuwalijo se nam tak wót samogo. „Ně!” wijo šołta z głowu, a nam se to zda kradu źiwnučke, slědkoju ga jo se akciji groniło „Sprachenfreundliche Gemeinde – serbska rěc jo žywa”. „Chtož co se na takich akcijach wobźěliś, dej to gótowaś! Njoco-li to něchten, dej to teke w pórěźe byś!” – šołta jo wócywidnje pitśu rozgórjony.

Chto jo winik Serba?
Take pšašanje stajiś, njeby nam žednje do mysli pśišło, Helmut Fries weto znajo na njo wótegrono a jo nam njezamjelcyjo: „Ja měnim, a pśi tom wóstanjom, až nejwětšy winik Serba jo Serb sam”. Taka dowažna sada wubuźijo se wě narskosć, a rad by my bytšu myslicku šołty pitśku pódłymili. „Wót wjeducych mócow smy južo gronjone krydnuli, až popšawem njeby dejali zapust swěśiś, gaž njepowědamy wěcej serbski a mamy tak mału Domowinsku kupku. Ja pak gronim, cogo dla?!”

Serbow njejo! Socialne zawěsćenje to dopokažo...

Ako som how zachopił w zastojnstwje, stej tej wobej Fryca ku mnjo pśišłej, a stej groniłej, až stej Serba. Ja pak se myslim: Žedno serbske staśanstwo ga njedajo” – rozkładujo dalej Turnojski šołta a dodajo: „W Dańskej jo nimska mjeńšyna, a w Nimskej dańska mjeńšyna, kenž ma wósebne pšawa pśi wólbach. Serby take něco njamaju. W numerje socialnego zawěsćenja ma kužda ludowa kupka swóju licbu z tśich cyfrow, a tam žeden ‚Wendisch’ abo ‚Sorbisch’ njedajo. To musy jadnu pśicynu měś. Pśi tom njok zaprěś, až jo raz serbski lud eksistěrował. Ale gaž jano groniš, až twója mama jo serbski powědała a sy how roźony, to jo mě pón pśeměłke. Gaž se wó tom diskutěrujo, dej se wěcej na to wuwiśe, na historiju glědaś”.

A kaka konkluzija wujźo z togo historiskego wuwiśa pó Wašom měnjenju?
Ja njeznajom te stawizny tak dokradnje, dokulaž som žywy w pśibytnosći a se z tym tak dłymoko njezaběram. Ja to serbske akceptěrujom a tolerěrujom, kuždy dej pótakem pó swójom spódobanju žywy byś. Žeden śišć ale njeby dejał se wugbaś: ‚ty musyš něnt, dokulaž som serbski šołta’”.

Źo se cujośo pód serbskim śišćom?
Ja ga se njedajom pód śišć sporaś. Druge šołty pak na swoje luźe śišć wugbaju. Wóni gronje ,my smy how a togodla powědaj serbski!’. Te pótrjefjone budu to zawěsće zaprěś. W Turnowje mysli wětšy źěl wobydlarjow tak”.

Ako domoj ducy do susednego Drjenowa dojěźomy, wjaselimy se, až smy zasej w Europje.

(z pśizwólenim awtora z Nowego Casnika pśewzete)

Dalše dźěle přinoška:

Nowe časy w Casniku

Připis z Europy

Rozgronko wó serbskej rěcy

Nałogi – to jo rědnje! Wó tu rěc pak njok roźeś

Chceće swoje měnjenje k tutemu přinoškej wozjewić?
Wobdźělće so na našej diskusiji!